محتوای انجام وظیفه انقلابی در 28 مرداد در این خلاصه می شود که حزب می بایست همان طور که بارها اعلام کرده بود و اوضاع و احوال نیز مقتضی آن بود و همه نیروهای سیاسی جامعه نیز انتظار داشتند، برای تبدیل کودتا به ضد کودتا اقدام کند و به مقابله مسلحانه علیه توطئه مسلحانه ارتجاع و امپریالیسم برخیزد ولی رهبری حزب در حساس ترین لحظات تاریخ جنبش انقلابی، یعنی در لحظات تعیین کننده سرنوشت جامعه از انجام وظیفه شانه خالی کرد و نتوانست موضع صحیح و انقلابی اتخاذ کند.

به نظر ما موقعیت عینی و ذهنی جامعه ایران در آستانه 28 مرداد آماده برای مقابله به مثل حزب، یعنی مقابله مسلحانه علیه توطئه مسلحانه ارتجاع و امپریالیسم بود. در این زمینه به طور فشرده و خلاصه یادآور می شویم: در آستانه 28 مرداد تقریبا تمامی تضادهای عمده سیاسی و اجتماعی جامعه ایران با حدت بی سابقه ای مطرح بود، تضاد بین تمامی توده های ملت و امپریالیسم در اوج خود بود و توده های وسیع مردم علیه امپریالیسم از نظر اخلاقی و سازمانی بسیج شده بودند. از نظر سیاسی مبارزه با دربار به عنوان مظهر و پایگاه مهم سیاسی ارتجاعی ترین نیروها و هم چنین به عنوان پایگاه سیاسی امپریالیسم شدت بی سابقه ای داشت. به علاوه پس از 30 تیر 1331 تمامی نیروهای ارتجاعی در زیر ضربت جنبش انقلابی قرار گرفته بودند. ملیون طرفدار دکتر مصدق نیز در بسیاری از جنبه ها از شعارهای سیاسی حزب توده حمایت می کردند. طبقه کارگر در سطح بسیار وسیعی در زیر رهبری حزب توده متشکل شده بود و با  درک طبقاتی – سیاسی که کم و بیش پیدا کرده بود آماده برای فداکاری فراوان بود. هیچ شهر کارگری نبود که در آن حزب توده موقعیت برتر نداشته باشد و اکثریت قاطع کارگران زیر پرچم حزب توده قرار نگرفته باشند. دهقانان اگر چه موضع حاد و انقلابی نداشتند ولی موضع ضد انقلابی نیز نداشتند و نمی توانستند داشته باشند، بلکه نیروی ذخیره ای بودند که پایگاه طبقاتی شان، جذبشان را به انقلاب به آسانی میسر می ساخت. زیرا با توجه به وضع فئودالیسم و ستم شدید فئودالی در آستانه 28 مرداد بسیار زود و بیش از آن چه تصور رود با ارائه شعارهای اصیل و درست و به جای ضد فئودالی امکان جذب دهقانان به صفوف انقلاب وجود داشت. به علاوه در مناطق مهمی از کشور مانند گیلان، قزوین، زنجان، اراک و غیره نفوذ حزب توده در بین دهقانان قابل توجه بود. در شهرها آن چنان اتمسفر سیاسی حاد و داغی به سود نهضت و با وسعت بی مانندی وجود داشت که شاید در تمام تاریخ جامعه ایران دیده نشده است.

بورژوازی و خرده بورژوازی شهرها که عمدتا از دکتر مصدق حمایت می کردند و همچنین نیمه پرولترها و زحمتکشان شهرها که بسیاری از آن ها جذب حزب توده شده بودند، آماده بودند تا از هر حرکتی که به حمایت جنبش انقلابی و دکتر مصدق برخیزد پشتیبانی جدی به عمل آوردند. چنان که تجربه 30 تیر این مسئله را به خوبی نشان د اده بود.

روشنفکران نیز که اکثریت آنان در صفوف حزب توده متشکل شده بودند مانند همه نیروهای سیاسی شهر اخلاقا و عملا در اختیار جنبش ملی قرار داشتند. در همین حال حزب، امکانات سازمانی و سیاسی مساعدی برای استفاده از یک سری مسائل ملی در داخل ایران نیز داشت که می توانست به عنوان جبهه های کمکی نهضت تلقی شود و به موقع از آن ها استفاده کند، از قبیل: مسائل ملی موجود در کردستان، آذربایجان و غیره. به علاوه مقابله مسلحانه با کودتای ضد انقلابی به مثابه عکس العمل حزب در مقابل ضد انقلاب تلقی می شد و مسئولیت شروع جنگ داخلی از نظر ملی و بین المللی بر عهده نیروهای ارتجاع می افتاد و این امر مهمی است که نیروهای انقلابی هرگز نباید آن را فراموش کنند زیرا از نظر سیاسی تأثیر مهمی در اثبات حقانیت امر انقلاب و منزوی ساختن اخلاقی دشمن دارد. این موضوع مهم را نیز فراموش نکنیم که صرفنظر از تشکیلات منظم و حساب شده ای که حزب توده در میان تمام طبقات و قشرهای جامعه داشت، صرفنظر از سندیکاها و اتحادیه ها و سایر سازمان های توده ای، سازمان نظامی حزب توده با استعدادهای شگرف و امکانات ویژه خود دارای موقعیت برجسته ای بود که حتی در همان اولین لحظات شروع کودتا می توانست ضربت سختی به رهبری نظامی کودتا وارد آورد و آن را فلج سازد. ولی این نیروهای عظیم و فداکار نیز که اکثر قربانیان حزب توده از درون این سازمان ها بود، بدون استفاده ماند و متلاشی شد.

این چنین بود موقعیت عینی و ذهنی در آستانه 28 مرداد که ما براساس آن عدم مقابله مسلحانه حزب را در مقابل کودتا به عنوان عدم انجام وظیفه انقلابی تلقی می کنیم. رهبری حزب از چنین موقعیت برجسته و عالی استفاده نکرد. روحیه اپورتونیستی، فقدان جسارت انقلابی، ضعف سیاسی و تردید و تذبذب آن چنان بر رهبری حزب حاکم بود که نتوانست خط مشی دقیق برای عقب نشینی تنظیم کند. رهبری حزب فاقد این جسارت انقلابی بود که در شرایطی که دشمن دست به اسلحه برده است، با وجود امکانات فنی، تغییر تاکتیک داده و دست به اسلحه ببرد و طبق آموزش های قبلی خود و ادعای سابق «کودتا را به ضد کودتا تبدیل کند». با توجه به امکانات حزب توده و احتساب عکس العمل فوری حزب بود که رهبری کودتا شروع کودتا را در تهران با احتیاط و محک زدن ابتدایی عکس العمل ها شروع کرد. حتی رهبری کودتا فکر می کرد که ممکن است در اثر مقاومت حزب توده و دکتر مصدق موفق به تسخیر تهران نشود، به همین جهت هنگی را به فرماندهی تیمور بختیار که در آن موقع سرهنگ بود، در بین راه همدان و کرمانشان و تیپ دیگری را در نزدیکی زنجان برای عملیات آماده کرده بود. ولی مقاومت و عکس العملی که دوستان و دشمنان انتظار داشتند به وقوع نپیوست و نهضت متحمل شکست سخت و فاجعه آمیزی شد