روزهاي پُر تب و تاب
 

نصرالله نوح

 حوادث روزهای پٌر تب و تاب 28 مرداد سال 1332 که این روزها پنجاهمین سال خود را در کنار تاریخ می گذراند برای من که در آن روزها جوانی 22 ساله بودم، بسیار عبرت آموز و خاطره انگیز است. در آن روزها من در کارگاهی نجاری بین ایستگاه قلعه وزیر و گمرکِ امیریه کار می کردم. در عین حال با روزنامه فکاهی- سیاسی چلنگر که به مدیریت محمدعلی افراشتهِ شاعر طنزپرداز منتشر می شد، همکاری داشتم.

البته چند سالی پیش از آن در سال 1329 با تشکیلات مخفی حزب توده ایران، رابطه پیدا کرده و در سازمان جوانان حزب تا حد مسئول واحد، پیش رفته بودم و چندین حوزه را اداره می کردم. در نشریات مخفی و علنی حزب از ماه ها پیش از وقوع کودتا، خبر برنامه ریزی کودتا چاپ شده بود و در اواخر تیر ماه همان سال، لیست کابینه کودتا نیز در روزنامه ی به سوی آینده، منتشر شد. اما دولت آن را با سهل انگاری و بی توجهی نادیده گرفت تا به آخرین دهه مرداد ماه رسید.

روزنامه های مترقی مانند به سوی آینده و خصوصاً روزنامه ی چلنگر، با زبان طنز در افشای توطئه کودتا نقش مهمی داشتند. یکی از این افشاگری ها، ملاقات محرمانه و مخفیانه شاه با «میدلتن»، سفیر انگلیس در شمیران بود. شاه که از ترس مجلس و مردم و چشم های باز و ناظر احزاب و سازمان ها نمی توانست با سفرا- در واقع با جاسوسان- تماس علنی بگیرد، قرار و مدارهای خود را با آن ها به شب موکول کرده بود. ولی با وجود حکومت نظامی در شمیران، گزارش این ملاقات فاش و به مطبوعات هم کشیده شد. افراشته نیز به عنوان اعتراض به این ملاقات شعر «قبله ی عالم» را سرود و در چلنگر چاپ کرد.

در این روزها حزب از طریق سازمان نظامی خود و مراکز اطلاعاتی که در داخل سازمان نظامی داشت از کوچگ ترین حرکت های کودتاچیان با خبر بود. همین اطلاعات به او مجال داد که توطئه کودتا در شب 25 مرداد ماه را به دکتر مصدق اطلاع دهد و کودتاچیان را که ظاهراً برای دادن نامه شاه به مصدق به خانه او رفته بودند، بازداشت کند.

در آن شب کودتاچیان که فکر می کردند برنامه هایشان به خوبی پیش می رود هم زمان با رفتن تیمسار نعمت الله نصیری به در خانه مصدق، به خانه دکتر حسین فاطمی نیز ریختند و او را هم دستگیر کردند. اما وقتی صبح فردا خبر شکست کودتا اعلام شد، شاه از رامسر به بغداد و سپس به ایتالیا پرواز کرد. تهران شکست کودتا و فرار شاه را جشن گرفت.

از آن لحظه کودتاچیان متوجه شدند که نمی توانند به افسران ارتش ایران اعتماد کنند و برای این که دیگر خبرها و تصمیمات آن ها فاش نشود، جلسات خود را در سفارت آمریکا برگزار می کردند. با این حیله دست حزب از اطلاعات کودتاچیان کوتاه شد و افسران سازمان نظامی نتوانستند برنامه های کودتاچیان را دقیقاً به حزب اطلاع دهند.

در روز 28 مرداد تا ظهر خبری نبود، من و چند کارگر دیگر که عضو حزب بودند در کارگاه کار می کردیم. از ساعت یک بعد از ظهر، کامیون هایی که جمعی اوباش به هم راه زنانی که سرنشین آن بودند با سرعت از خیابان ها عبور می کردند و به نفع شاه و علیه دکتر مصدق شعار می داند. ما هاج و واج آن ها را تماشا می کردیم و نمی دانستیم چکار باید بکنیم!

اولین جایی را که کودتاچیان گرفتند اداره ی رادیو در میدان ارک بود و اولین کسی که از رادیو خبر پیروزی کودتا را اعلام کرد سید مهدی میراشرافی مدیر روزنامه آتش بود که هم راه طرفداران کودتا به رادیو راه یافته بودند.

غروب روز 28 مرداد، کودتاچیان تهران را تسخیر کرده بودند و تانک ها و کامیون های پر از سرباز، میدان ها و خیابان های معروف تهران را در اختیار داشتند و وحشت بر تهران سایه گسترده بود. از ظهر روز 27 مرداد پلیس و نظامیان به دستور دولت، کسانی را که در خیابان ها تظاهرات می کردند متفرق و یا دستگیر می کردند. در این دستگیری ها عده زیادی از کادرهای حزب دستگیر شدند و در نتیجه ارتباط با شبکه های حزبی که مخفی بودند مختل شد. بعد از دو سه روز که رابطه برقرار شد به ما دستور دادند تا در پارک شهر با رابطان تشکیلاتیِ خود حضور داشته باشیم.

دو سه روزی هم رابطه ها به همین صورت ادامه داشت تا به ما گفتند به سرِ کارتان برگردید و منمتظر دستور حزب باشید تا در مورد قیام علیه کودتاچیان اقدام کنیم.

از غروب روز 28 مرداد، دستگیری افرادی که شناخته شده بودند آغاز شد. اما حزب چون دارای تشکیلات مخفی و چاپخانه ی مخفی بود به کار خود ادامه داد و روزنامه های مردم، رزم ئو ظفر که ارگان های حزب، سازمان جوانان و شورای متحده مرکزی بود مانند روزهای قبل از کودتا از طریق رابطینِ معفی در تهران و سراسر اثیران پخش می شد. شبکه های حزب، سازمان جوانان و مخصوصاً شورای متحده کارگران به تدریج زیر ضرب می رفت. از طرف تشکیلات مخفیِ حزب «رعایت اصول پنهان کاری» شدیداً توصیه می شد، ولی با همه این ها بسیاری از افراد که در روزهای 25 تا 28 مرداد در تهران و شهرستان ها، همه چیز را تمام شده و پیروزی بر کودتا را جشن گرفته بودند، توسط پلیس و نیروهای طرفدار کودتا، شناسایی شده بودند.