در كشورهاى دموكراسى و مشروطه هيچ قانونى بالاتر از ارادة ملّت نيست. به همين جهت دولت در اين لحظة حسّاس تاريخى‏مشكلى را كه با آن مواجه شده با ملّت در ميان مى‏گذارد و راجع به اين مجلس از خود مردم سؤال مى‏شود كه اگر با ادامة وضع كنونى مجلس تا سپرى شدن دورة 17 تقنينيّه موافقت دارند دولت ديگرى روى كار بيايد كه بتواند با اين مجلس همكارى كند و اگر با اين دولت و نقشه و هدف آن موافقند رأى به انحلال آن [مجلس‏] بدهند تا مجلس ديگرى تشكيل شود كه بتواند در تأمين آمال ملّت با دولت همكارى كند ...» 

پس از انجام رفراندم و پيروزى دولت روز 23 مرداد 1332 مصدّق از رأى‏دهندگان سپاسگزارى كرد و با اشاره به توطئه‏هاى خارجى و زمينه‏چينيهاى بين‏الملّلى عليّه دولت ملّى نويد انتخابات داد:

« ... مجلسى كه نتواند وظايف خود را انجام دهد و به جاى پيروى از ارادة ملّت سدّى در راه پيشرفت آمال او باشد نمايندة ملّت نيست و بايد با آراء عمومى منحل گردد تا راه براى مجلسى كه بتواند با آمال ملّى هماهنگى و همكارى كند باز شود. بيگانگان هر چه مى‏خواهند بگويند ولى در نظر كسانى كه از نزديك شاهد قضايا بودند و شور جنبش مشتاقانة شما هموطنان عزير را در اين رفراندم به چشم ديدند گفته‏هاى اجانب جز سعى باطلى در مبارزه با ارادة ملّت به چيزى تعبير نخواهد شد...

... رويه‏اى كه اخيراً بعضى سياستمداران جهان در پيش گرفته‏اند تا قيام ملّى ما را نتيجة عوامل ديگرى [مقصود شوروى است‏] غير از آن چه هست در انظار جهانيان جلوه‏گر سازند بهترين شاهد اين مدعاست.

ملّت ايران مى‏گويد ساليان دراز در قيد اسارت اجانب گرفتار بودم و حاصل دسترنج ما را غارتگران بيگانه به تاراج مى‏بردند. پس از تحمّل اين همه ظلم و تعدّى اكنون به نويد آن‏چه در منشور ملّل متّحد راجع‏به حقوق و حدود ملّل عنوان شده به اميد وعده‏هايى كه دول بزرگ نسبت به رعايت حقوق ملّل تعهد داده‏اند در صدد برآمده‏ام از ثروت طبيعى خود استفاده كرده ريشة فقر و بى‏عدالتيهاى اجتماعى را از سرزمين وطن خود براندازم و با ساير ملّل آزاد جهان در راه حفظ صلح همدوش و هم قدم وظايف خود را انجام دهم ...»

مصدّق در خاتمه اظهار اميدوارى به تشكيل مجلسى كرد:

«كه بتواند در اين قيام مقدّس با ملّت همراه و هم‏قدم باشد. با كمال آزادى از طرف ملّت ايران انتخاب گردد و زمام امور كشور را در دست بگيرد...»

و روز بعد (24مرداد) نامة زير را براى شاه فرستاد:

«چون در نتيجة مراجعه به آراء عمومى در تاريخ 12 و 19مرداد 1332ملّت ايران به انحلال دورة 17مجلس رأى داده است از پيشگاه مبارك اعليحضرت همايون شاهنشاهى استدعا مى‏شود امر و مقرّر فرمايند فرمان انتخابات دورة 18 صادر شود تا دولت مقدّمات انتخابات را فراهم نمايد.»

ناگفته نماند كه جز 22 نمايندة بقية نمايندگان دورة هفدهم قبل از رفراندم در حمايت از دولت ملّى استعفا داده بودند. 22 تن نمايندگان استعفا نداده كه قبلاً با برخى ديگر از مخالفان شركت در رفراندم را تحريم كرده بودند رفراندم را غيرقانونى خواندند. در خانة كاشانى گرد مى‏آمدند كاشانى را به رئيسى برگزيده خود را مجلس مى‏خواندند. گردانندگى ايشان با مظفر بقايى و حائرى‏زاده بود كه شخص اخيرالذكر با گروهى همكارى داشت كه در كنار آيت‏اللّه سيّدمحمّد بهبهانى گرد آمده بودند. به علاوه در خانة كاشانى مجلس وعظ و سخنرانى برپا مى‏كردند و ديگران را به نازسازى با مصدّق برمى‏انگيختند(9).  

با پيروزى مصدّق در رفراندم ديگر راهى جز كودتا با دخالت مستقيم دولت آمريكا نمانده بود. در اين ميان در پاسخ به تقاضاى 24 مرداد نخست‏وزير براى صدور فرمان انتخابات به جاى فرمان انتخابات فرمان غيرقانونى عزل او صادر شد.

مصدّق در همان نامة 28 فروردين 1343 از احمدآباد به سازمان دانشجويان جبهة ملّى نوشت:

«همه ديدند كه ملّت ايران با چه اكثريّت قريب به اتفاقى دولت را تثبيت كرد. نظر به اين‏كه راه ديگرى براى عزّل دولت نبود به دستخط شاهنشاه متوّسل شدند كه اين جانب حاضر شدم از همه چيز خود بگذرم و در راه آزادى و استقلال وطن عزيزم از هر گونه فداكارى خوددارى نكنم.»

و اضافه كرد:

« اكنون بسيار خوشوقتم كه اين فداكارى بى‏اثر نبود و شما جوانان و جمعيّتهاى وطن‏پرست در راه آزادى و استقلال ايران از هر گونه فداكارى دريغ ننموده و از همه چيز خود گذشته‏ايد براى اين‏كه هدف ملّت ايران را حفظ كنيد.»

شب هنگام 25مرداد گارد شاهنشاهى مأمور ابلاغ فرمان عزل دكترمصدّق و دستگيرى اعضاى دولت ملّى گرديد و سرهنگ نعمت‏اللّه نصيرى (سپهبد بعدى) فرماندة گارد به همين منظور به خانه مصدّق گسيل شد. دكترمصدّق فرمان شخص «غيرمسؤول» را نپذيرفت و با سرعت عمل و با همراهى گروه افسران ملّى از جمله سرهنگ عزت‏اللّه ممتاز و محافظان خانه  سرهنگ على‏دفترى به ويژه سروان ايرج داورپناه و ستوان مهران فشاركى  كودتا عقيم ماند. شاه از كلاردشت با هواپيما از طريق بغداد به رٌم فرار كرد. امّا بالاخره روز 28مرداد به همان‏گونه كه همه مى‏دانيم يا مى‏توانيم با مراجعه به انبوهى از اسناد و مطالبى كه در مطبوعات نگاشته شده بدانيم كودتاچيان دولت ملّى را ساقط كردند. (10)