از همین زمان سرلشگر زاهدی اقدامات خود را با تحصن در مجلس شروع کرد. لذا برای جلوگیری از چنین توطئه ای، نمایندگان طرفدار دکتر مصدق از نمایندگی مجلس استعفا دادند و دکتر مصدق پس از چندی برای انحلال مجلس دست به رفراندوم زد. استعفای نمایندگان طرفدار مصدق در مجلس و متعاقب آن اعلام انجام رفراندوم برای انحلال مجلس، به دلیل این که شاه از انحلال آن خودداری ورزیده بود، آخرین امید ارتجاع و امپریالیسم را برای سرنگون کردن حکومت مصدق از طریق قانونی و بدون خشونت مبدل به یأس کرد و بدین ترتیب کودتایی بر علیه دکتر مصدق و جنبش ملی و انقلابی ایران در دستور کار محافل مربوطه قرار گرفت. باید توجه داشت که از همان زمان که کودتا وارد عملیات اجرائی خود شد، حزب توده با امکانات وسیعی که در ارتش داشت از نقشه کودتاچیان پرده برداشت و حتی خبر توطئه قریب الوقوع کودتا در 25 مرداد را از روز 22 مرداد در روزنامه های «به سوی آینده» – روزنامه علنی و بسیار پرفروش حزب توده – در 24 مرداد ماه که با درشت ترین حروف ممکن چاپ شده بود، چنین بود: «صد هزار کارگر آبادانی آماده اند تا کودتا را به ضد کودتا تبدیل کنند». شکست توطئه کودتا در نیمه شب 25 مرداد و فرار شاه و ثریا به بغداد و از آن جا به رم، اعلامیه رسمی دولت مصدق در زمینه کودتا، انتشار اعلامیه انحلال مجلس به اتکای رفراندوم با امضای دکتر مصدق و بدون امضای شاه و غیره شدت بی سابقه ای به وضع سیاسی جامعه بخشید. کمیته مرکزی حزب توده با چپ روی غیر قابل فهم و توجیهی طی اعلامیه ای شعار برقراری «جمهوری دمکراتیک ایران» را مطرح کرد؛ هم چنین شعار تشکیل مؤسسان از طرف حزب مطرح شد. شعار برقراری «جمهوری دمکراتیک»(1) یکی از عواملی بود که به وحدت فوری همه عوامل ارتجاعی و امپریالیستی و تسریع در عمل آنان کمک کرد. از طرف اعضای حزب عکس های شاه کنده می شد و به جای آن عکس های دکتر رادمنش الصاق می گشت. «روزنامه مردم» ارگان حزب که مخفی بود، از روز 26 مرداد به طور علنی در خیابان های تهران فروخته می شد. حزب توده در عین حال پس از 25 مرداد نیز با کمک شبکه اطلاعاتی خود به دکتر مصدق هشدار می داد که نظریه اجرای کودتا منتفی نشده است. حتی مخفی گاه سرلشگر زاهدی را نیز مرتبا فاش می ساخت. امپریالیسم و ارتجاع که شکست 25 مرداد ضربتی به محتوا و قدرت نیروهایش وارد نساخته بود، با تحرک قابل توجهی نقشه خود را در روز 28 مرداد ابتدا آشکارا و محتاطانه در تهران شروع کرد. از صبح زود دسته های اوباش و فواحش با چاقو و شوشکه در خیابان های تهران به راه افتادند و چون با مقاومت جدی ای روبرو نشدند، پس از آن دسته های ارتشی در حدود ساعت 10 کم کم وارد معرکه شدند و از همان ساعت تقریبا در سطح تمام کشور عملیات کودتا شروع شد. در همان روز کنترل عمومی تهران و سایر نقاط کشور به دست نیروهای کودتا افتاد، بدون این که مقاومتی از طرف ضد کودتا به عمل آید. نه نیروهای طرفدار دکتر مصدق و نه نیروهای حزب توده هیچکدام مقاومتی نکردند و در مقابل شروع عملیات کودتا عکس العملی نشان ندادند. تنها مقاومت به وسیله نیروهای مسلح حافظ خانه دکتر مصدق به فرماندهی سرهنگ ممتاز به عمل آمد که تا آخرین لحظه که دکتر مصدق در آن خانه بود جنگید و سپس تسلیم شدند. کودتا با قریب 10 ساعت عملیات پیروز شده بود. بدین ترتیب نهضت ملی و انقلابی ایران با یکی از بزرگترین و دردناکترین شکست های تاریخی خود مواجه شد. پس از آن نیروهای ملی و ضد استعماری نه در یک نبرد و نه حتی در یک عقب نشینی منظم و حساب شده بلکه دست بسته و در پهنه هزیمت به چنگ دشمن می افتادند. سازمان های حزب توده که برای چنین روزهایی ساخته نشده بودند، یکی پس از دیگری بدون این که استفاده ای از آن ها علیه دشمن به عمل آمده باشد متلاشی شده و نابود می گشتند. صدها نفر به زندان ها و شکنجه گاه ها گسیل شدند و ده ها نفر از بهترین فرزندان خلق به چوبه های اعدام بسته شدند. خفقان فاشیستی با همه مشخصات خود بر سراسر جامعه ایران حاکم شد. اگر با دید و توقع مساوی نسبت به حزب توده و دکتر مصدق نگریسته شود، به عبارت دیگر اگر رسالت و نقش تاریخی این دو نیرو در امر مبارزه ملی و ضد استعماری بیطرفانه نگریسته شود و ارجحیتی برای هیچکدام نسبت به دیگری در نهضت قائل نباشیم، مسئولیت شکست نهضت انقلابی در 28 مرداد به همان اندازه که متوجه حزب توده است، متوجه دکتر مصدق و نیروهای طرفدار او نیز می باشد، زیرا اگر حزب از امکانات سازمانی و سیاسی خود برای مقابله با کودتا استفاده نکرد، دکتر مصدق و طرفدارانش نیز از امکانات دولتی که در اختیار داشتند، مثل رادیو و نیروهای ارتشی حامی خویش و غیره استفاده ای به عمل نیاوردند. ولی اگر دید این باشد که حزب توده به مثابه یک حزب انقلابی مارکسیست – لنینیستی بوده و به عنوان حزب کمونیست موجودیت داشته، آن گاه ارزیابی به جا و به حق این خواهد بود که رسالت و نقش حزب توده در جنبش انقلابی ارجحیت داشته و در این صورت مسئولیت اساسی شکست جنبش به عهده حزب توده خواهد بود.

تلقی ما از حزب توده در آستانه 28 مرداد 1332 این است که حزب توده به عنوان یک حزب کمونیست موجودیت داشته و به همین جهت ما شکست 28 مرداد را اساسا وعمدتا و به طور مستقیم ناشی از عدم انجام وظیفه انقلابی از طرف رهبری حزب می داینم که در موضع و موقع کمونیست بودن، انجام عمل انقلابی به موقع و دست به عمل زدن بر ضد کودتا به عهده اش قرار داشته است. چرا که هیچ مارکسیست – لنینیست راستین در نهایت از مصدق به مثابه یک نماینده سیاسی بورژوازی ملی نباید و نمی بایستی انتظار چنان عمل قاطعی را می داشت.

در شرایطی که بورژوازی می بیند حرکتش تسریعی در پیشرفت سیاسی طبقه کارگر است، باید احساس خطر کند و مردد باشد. و در این جا هیچ انقلابی مارکسیست – لنینیستی در چنین شرایط حساس و خطیری نباید از آن متوقع تحرک بوده و انتظار نشان دادن ابتکار عمل انقلابی در کوبیدن ضد انقلاب را داشته باشد. چنین انتظاری به معنی عدم درک و فهم عمیق آموزش های مارکسیسم لنینسم و انطباق آن در زمینه موضع طبقاتی و سیاسی بورژوازی ملی خواهد بود. آن هم در امری که به احتمال قوی (یا نه چندان دور) به جنگ داخلی منتهی می شد که پایانش از نظر بورژوازی پیچیده و خطرناک می نمود. برعکس منطبق با آموزش های مارکسیسم – لنینیسم وظیفه انقلابی حزب توده ایجاب می کرد که سرنوشت انقلاب را به عکس العمل بورژوازی وابسته نسازد و رهبری امر انقلاب را به عهده بگیرد و ابتکار و تحرک انقلابی در هم کوبیدن ضد انقلاب از خود نشان دهد و از شرایط انقلابی برای دفاع از امر انقلاب حداکثر بهره برداری را بنماید. اینهاست آن وظایف انقلابی و مشخصی که در آستانه 28 مرداد بر عهده رهبری حزب توده بود. به همین جهت می گویم شکست 28 مرداد به طور مستقیم و اساسا ناشی از عدم انجام وظیفه انقلابی از طرف رهبری حزب توده بود. ما روی رهبری حزب توده در این جا تکیه خاص می کنیم زیرا در اعمال وظایف انقلابی مذکور، نقش تعیین کننده ای بر عهده رهبری حزب بود. به علاوه بسیاری از کادرها و افراد پایین حزب و برخی از کادرهای سرشناس و درجه اول حزب مثل زنده یاد روزبه معتقد به انجام وظیفه انقلابی از طرف حزب بودند ولی در حقیقت این رهبری حزب بود که شانه از زیر بار وظایف خطیری که به عهده داشت خالی کرد. موج مخالفت شدیدی که از فردای 28 مرداد در درون حزب نسبت به سیاست تسلیم طلبانه رهبری به وجود آمد و همه سازمان ها را دربر گرفت گواه این امر است. این موج مخالفت و نارضایی توده های حزبی بود که منجر به انتشار کتاب «درباره 28 مرداد» در آذر ماه 32 از طرف کمیته مرکزی حزب شد که توجیه کننده سیاست سکوت و تسلیم طلبی رهبری در 28 مرداد بود. (اگر چه بعدها در سال 36 حزب توده مقیم خارج بخشی از محتویات این کتاب را رد کرد).