كودتا, كودتاست و هيچ نام ديگري ندارد. در طول قرن بيستم در ايران چهار كودتاي مهم صورت گرفت. دوبار به وسيلة محمد علي شاه و يكبار به وسيلة سيد ضياء و رضا خان آن زمان و رضاشاه بعدي. و بار آخر به وسيلة زاهدي و محمد رضا شاه در مرداد 1332. در همة اين كودتاها دولتهاي خارجي نقش تعيين كننده داشتند . دوبار اول روسية تزاري نقطة اتكاء و محرك كودتا بود. بار اول مقاومت مجلس مانع كودتا شد  و بار دوم كه مجلس به توپ بسته شده بود, قيام مردمان در تهران و آذربايجان و گيلان و اصفهان بود كه با خلع محمد علي شاه, بار ديگر مشروطيت را زنده كرد. كودتاي 1299 در ادامة مصالح سياست انگليس به وقوع پيوست و در مرداد 1332 نيز آمريكا و انگليس بودند كه كودتا را طرحريزي كردند و فرستادگان سيا بودند كه به ياري مأموران انتليجنت سرويس در ايران و با همكاري شاه و زاهدي و كاشاني و بهبهاني و بقائي و انصارشان, كودتا را سازمان دادند.

 28 مرداد ادامة 25 مرداد است: در اين روز اجراي  طرحي كه در 25 مرداد ناتمام مانده بود به پايان رسيد. هدف طرح 25 مرداد سرنگوني دولت دكتر مصدق و بستن پروندة ملي شدن نفت بود. و اين هدفي بود كه هيئت حاكمة ايران و سياست انگليس از آغاز ملي شدن نفت و روي كار آمدن دولت مصدق دنبال مي كردند و تجليات متوالي آن را در حادثه آفرينيها,‌ آشوبها, قيامها و آدمكشيهاي دوران آن حكومت بيست و چند ماهه مي بينيم. در  28 مرداد, شاهي كه بي خبر تخت و تاج و كشور را رها كرده بود و رفته بود بازگشت و تا باز بر اريكة سلطنت نشيند, هيئت حاكمه نيز به قدرت باز آمد كه دو سالي توطئه سازي و حادثه آفريني بيوقفه و گوناگون خود را به ثمر نشسته مي ديد. روحانياني كه فرياد ”وا اسلاما“ به آسمان برده بودند شكر للله مي گفتند كه حكومت كفر به عدم پيوسته است و مملكت در دامان كمونيسم نيفتاده است.

در تاريخ معاصر ايران 28 مرداد پايان يك دورة  تاريخي بود, دوره اي كه با جنگ دوم جهاني آغاز شد كه پايان عصر طلائي پهلوي اول را به دنبال آورد و در عصر 28 مرداد به پايان خود رسيد. در اين دوره بود كه آرمانهاي ترقيخواهانة مشروطيت حيات تازه اي يافت, حكومت قانون نو جوانه اي زد, استبداد حكومتي به كناري رانده شد،  آزادي و آزاديها نيرو گرفت, حقوق دموكراتيك از جهان فراموشي به سوي دنياي عمل كشيده شد و بالاخره,‌ ”واپسين و نه كمترين“, استعمارزدائي و استقلال طلبي در سرلوحة خواستهاي مردمان قرار گرفت. كوشش در راه تحقق اين خواستها با تشكيل دولت مصدق به اوج خود رسيد. حكومت مصدق پايان يك دوران است چرا كه كودتاي 28 مرداد، كودتايي براي بستن همة اين راهها بود, نقطة پاياني دوران آزادي طلبي و استقلال جويي و نقطة آغازين

دوران ديگري در تاريخ معاصر ايران كه با انقلاب بهمن 1357 پايان گرفت.

در آن تابستان چرا كودتا شد؟ ايرانيان چه گناه كبيره اي را مرتكب شده بودند؟ به مصدق در دادگاه گوش دهيم:

”آري, تنها گناه من و گناه بزرگ و بسيار بزرگ من اين است كه صنعت نفت ايران را ملي كرده‌ام و بساط استعمار و اعمال نفوذ سياسي و اقتصادي عظيم‌ترين امپراطوري‌هاي جهان را از اين مملكت برچيده ام و پنجه در پنجة مخوف ترين سازمانهاي استعماري و جاسوسي بين المللي درافكنده ام و به قيمت از بين رفتن خود و خانواده‌ام و به قيمت جان و عرض و مالم, خداوند مرا توفيق عطا فرمود تا با همت و ارادة مردم آزادة اين مملكت, بساط اين دستگاه وحشت انگيز را درنوردم. من طي اين همه فشار و ناملايمات, اين همه تهديد و تضييقات از علت اساسي و اصلي گرفتاري خود غافل نيستم و به خوبي مي دانم كه سرنوشت من بايد ماية عبرت مرداني شود كه ممكن است در آتيه در سراسر خاورميانه در صدد گسستن زنجير بندگي و بردگي استعمار برآيند...“.

 و بار ديگر باز هم به تأكيد تكرار مي كند: ”در آخرين دفاع خود مي خواهم از روي حقيقتي پرده بر گيرم... اين اولين بار است كه يك نخست وزير قانوني را به حبس و بند مي كشند.... چرا؟ براي شخص من خوب روشن است... مي خواهم طبقة جوان مملكت كه چشم و چراغ و ماية اميد مملكت هستند علت اين سختگيري و شدت عمل را بدانند و از راهي كه براي طرد نفوذ استعماري بيگانگان پيش گرفته اند منحرف نشوند و از مشكلاتي كه در پيش دارند هيچ وقت نهراسند و از راه حق و حقيقت باز نمانند. به من گناهان زيادي نسبت داده اند ولي من خود مي دانم كه يك گناه بيشتر ندارم و آن اين است كه تسليم خارجيها نشده و دست آنها را از منابع طبيعي ايران كوتاه كرده ام و در تمام مدت زمامداري يك هدف داشتم و آن اين بود كه ملت ايران بر مقدرات خود مسلط شود و هيچ عاملي جز اينكه ملت در تعيين سرنوشت مملكت دخالت كند نداشتم“.

اين سخنان هم از مصدق است كه در دادگاه گفت كه در روز بيست و هشت مرداد, تا  حدود شش بعد از ظهر هم ”نمي خواستم از خانه بروم... مردم آمده بودند قالي مرا بدزدند و نه اينكه مرا بكشند. من مي خواستم در راه حق و آزادي شهيد شوم... غارتگران از جلو و نظاميان از عقب به خانة من هجوم آوردند و هرچه در خانة من و فرزندانم بود, حتي در و پنجره ها را از جا كندند و بردند“ و بعد هم افزود: ”جاي آن دارد از آن افسري كه در ايام توقيف من در باشگاه افسران, عينك مرا كه در اتاق خوابم بود و برده بودند به من داد صميمانه تشكر كنم“.

و راستي راستي  آن خانم وزير خارجه ايالات متحد هم بيكار بود كه گفته بود”اين كودتا آشكارا بازگشت به عقب و مانع رشد سياسي ايران بود.“