کودتای دوم

عصر نخستین مشروطه با کودتای 1299 خورشید رضاخان میرپنج و با سلطنت وی و خلع قاجار در 1304 پایان یافت و عصر دوم مشروطه از سلطنت رضاشاه شروع شد و تا 1320 اشغال ایران در جنگ دوم جهانی پایان یافت.

نخستین هدف کودتا استقرار امنیت و تمرکز بود، از حق نباید گذشت که این امر متحقق شد اما به قیمت فدا شدن آزادی و استقرار اختناق بیست ساله و حاکمیت بلامنازع ؟؟؟؟؟ مختاری. دیگر به خلاف عصر اول نه از روشنفکران و آزادیخواهان خبری بود و نه از روحانیان و ارتجاع. هر دو گروه در لاک خود فرو رفتند. بدیهی است جنبش روشنفکری که نهالی تازه پا بود بدون آزادی پژمرد و از نفس افتاد و نهاد روحانیان که از قدمت تاریخی و امکانات بسیار برخوردار بود با فرودآوردن سر از خطر موج استبداد رهید.

نمی توان این نکته را ناگفته گذاشت که اگر جنبش روشنفکری برای رشد و توسعه به فضای آزاد تبادل اندیشه نیاز دارد، برعکس حرکت های مذهبی و روحانیان برای بازسازی و توسعه نیازمند فضای خاموش اختناق اند. چنین فضایی آنها را از دست چالش های نظری حفظ می کند و زمینه مناسب برای ارتباطی که از آرامش پیکارهای نظری خالی است و در لفاف «مظلومیت» نیز پیچیده شده با توده به ویژه ناآگاه برخوردار می کند. سخن کوتاه، نه تنها قرائن و شواهد بلکه تجربه نشان داده است که مطلوب ترین عرصه حرکت روحانیان « غالی» (عصیانگر) فضای اختناق است نه آزادی. و این فضا در عصر دوم مشروطه به آنها داده شد.

باز از حق نباید گذشت که در عصر دوم مشروطه ( عصر رضاشاهی) کوشش برای توسعه ی نوعی «تجدد» ( مدرنیزاسیون، صد البته بدون مدرنیته) انجام شد، به تعبیری کلاه ها عوض شد ولی زیر کلاه ها هم چنان بدون تغییر باقی ماند.

ما صاحب کارخانه چیت بهشر شدیم، بر قطار راه آهن نیز سوار شدیم اما از آزادی خبری نبود و نتیجه آن شد که از مشارکت داوطلبانه و آزادانه مردم نیز نشانی نباشد، همه راهها به یک نفر ختم می شد و بدین سبب همه چیز ناقص و نیمه تمام می ماند. از زیان های مادی حکومت «یک نفره» یعنی تمدید قرارداد نفت حرفی نمی زنیم و عصر دوم را با اظهار نظر مخبرالسلطنه هدایت، که به مدت 6 سال نخست وزیر رضاشاه بود به پایان می بریم، « ... از برای هیچ کس امنیت نیست. بلی! رؤسای ایلات و بعضی اشرار قلع و قمع شدند، کم و بیش نظامی ها جای ایشان را گرفتند. ذخائر در یک مرکز جمع شد اما امنیت به هیچ وجه حاصل نشدف عدلیه آلت تدارک پرونده جنایت است... نظم کلی در امور، دایر شدن کارخانه، ساختمان راه آهن و گشادکردن خیابان ها جلوه ای کرد و اموری بود شدنی، پایه عدالت متزلزل شد و تمام محسنات به این عیب نمی ارزد.»  - مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، چاپ تهران، چاپ چهارم 1363، ص 403–

 عصر سوم مشروطه

از 1320، اشغال ایران تا 1335، عصر سوم و عصر آغاز مطالبات مردم تشکیل احزاب و سازمان ها و هم چنین عصر انتقال قدرت از دربار به دستگاه حاکمه و پیدا شدن گروه هایی به سرکردگی ارتشیان با نفوذی نظیر ارفع و رزم آرا است.

عصر سوم را می توانیم عصر جبران مافات تعرضات رضاشاهی به روحانیان نیز بدانی «در 18 بهمن 1322 با حضورسهیلی نخست وزیر در مدرسه سپهسالار ؟؟؟ علوم دینی طبق قانون به وجود آید... مهمترین وظایف شوری عبارت بود از تنظیم امور مدارس علوم دینی مملکت... محصلین مدارس علوم دینی که طبق مقررات به تحصیل اشتغال داشته باشند به موجب قانون مذکور از خدمت نظام وظیفه معاف می شوند.» (یادگار عمر، دکتر عیسی صدیق، جلد سوم، تهران، 1353). برای احتراز از اطله کلام، از رابطان دربار و حوزه علمیه قم و از احیای امازاده های تهران از جمله ساختن بقعه جدید برای امامزاده یحیی زیرنظر آندره گدار باستان شناس معروف و ... صرفنظر می کنم که بعد از شهریور 1320 سه جریان مذهبی در ایران فعالیت داشتند.  به شرح: 1- حوزه علمیه، 2- جریان سیاسی که عبارت بودند از کاشانی و فداییان اسلام و جریان فرهنگی اسلامی که تحت زعامت جمعی معمم و مکلا با کمک بازاریان به توسعه مدارس مذهبی و تشکیل مجامع و محافل اسلامی به منظور تربیت انسان مسلمان می کوشیدند، به نظر نگارنده این سطور که به بررسی نتایج عملی این گروه استوار است، رد پاهای هیأت های مؤتلفه و آقای خمینی و بالاخره حکومت اسلامی را بیشتر در این بخش از فعالیت گروه های اسلامی می توان دید. این بخش از فعالیت های اسلامی بود که پایه «خودی و ناخودی» را بنا نهادند.