سه کودتا و نظام مشروطه ایران

 هوشنگ صدر کشاورز

ما ایرانیان در خشت «فلات» زاده شده ایم و بعد از چیرگی اعراب و سپس مغولان در گهواراه « شریعت» و «قبیله» پرورش یافته ایم.

این هر سه بنا به خصلت خود انسانی می پرورد که از خود تهی است و تا چشم می گشاید فرمانبری است با جمع خاطر و رضای باطن، انسانی با کولباری از «نیاز» و «هراس» که نخستین آن از خست طبیعت برمی خیزد و دومی هراس آمیخته با تقدسی است که در سلسله مراتب شریعت و قبیله نهفته است. اولی رستگاری آن جهان را تدارک می بیند و دومی ادامه حیات در این جهان را میسر می سازد. پس انسان در بند این دو نهاد را گریزی نبود جز اطاعت و وابستگی و حتا دل بستگی به آن که شرح و تحلیل این روابط خارج از حوصله این مقال است (1)، بنابراین تنها بدین بسنده می کنم که دو نهاد مذکور ستون های اصلی ساخت اجتماعی ایران بوده است. و یکی از آنها یعنی شریعت اکنون که دهه نخستین قرن بیست و یکم را سر می کنیم حاکم بلامنازع جامعه ایران است.

اگر سلطنت های استبدادی برخاسته از قبیله نیز بعد از مشروطیت و آمدن رضاخان جای خود را به سلطنت های دیکتاتوری غیرقبیله ای داده است، اما به دلیل قدمت تاریخی قبیله هنوز آثار فرهنگی آن در جامعه کنونی نیز قابل رؤیت است. باری دو نهاد مذکور و هم چنین طبیعت زمینه های معشیتی ما عوامل درهم تنیده ای است که حال عمده تبعی آن می تواند در اشکال قربانی شدن فرد و فردیت و مستحیل گردیدن آن در مجموعه های اجتماعی سلسله مراتبی و یا مانع شدن از پاگیری لایه های اجتماعی ظاهر شود، هم چنین ایجاد نظامی مبتنی بر اصل « شیخوخیت» از خصوصیات این دو نهاد است.

با همه این احوال، از آنجا که تغییر و تحول ذات جامعه است، طلایه قرن بیستم میلادی برای ما ایرانیان با ناقوس بزرگترین و شگفت انگیزترین واقعه تادیخ ایران قرین بود.

انقلاب مشروطه ایران با همه کاستی های آن انسان ایرانی را صاحب حق و حقوق کرد. حالا اگر این حق و حقوق پایمال شده است، نباید از یاد برد که به همان درجه به مطالبات مردم افزوده شده است و همین فرق اساسی است میان انسانی که صاحب حق است و حقوق او تضییع شده و انسانی که اصلاً حقی ندارد. تمام مطالبات مردم ایران بر اصل حقی مبتنی است که از انقلاب مشروطه ناشی شده است، ورنه کدام عقل سلیمی طلب حق و حقوق از آغا محمدخان قاجار یا ناصرالدین شاه می کند.

حقوق مکتسبه و تدوین شده و میثاق اجتماعی میان مردم و حکومت در عصر قانون یعنی بعد از مشروطیت است که رابطه اجتماعی اینها را تنظیم می کند، آنگاه که قانون و حقوق مردم به وسیله حکومت تضییع شود، مطالبات اجتماعی در اشکال گوناگون شکل می گیرد. جنبش های اجتماعی هم ریشه در همین قانون شکنی و دست درازی به حقوق مردم دارد. سرکوب و رودررویی حکومت و مردم نیز از همین امر نشاًت می گیرد.

یکی از اشکال متعارف سرکوب جنبش های حق طلبانه مردم کودتا است که از این نظر اعصار چندگانه مشروطیت ایران با سه کودتا روبروست.

نخستین کودتا علیه مشروطیت کودتای محمدعلیشاه در عصر اول مشروطه است. عصر اول مشروطه پنج دوره قانونگذاری است و مدت این عصر با فترت های آن 19 سال بود. این عصر از 1906 میلادی آغاز شد و تا 1925 و انتقال قدرت و سلطنت به رضا خان پهلوی دوام داشت. کودتای محمدعلیشاه در نخستین سال بعد از تأسیس مجلس روی داد. با این کودتا مجلس به توپ بسته شد وکلا پراکنده، کشته و متحصن و تنعید شدند. این کودتا یک سال دوام داشت و عاقبت با خیزش مردم که از محله امیرخیز تبریز شروع شده بود به پار اتابک در تهران خاتمه یافت.

محمدعلیشاه در 26 جمادی الاخری 1327 مجبور به تحصن در سفارت روس و سپس استعفا گردید.