یکی از دلایل اصلی که برای خود داری دولت امریکا از باز کردن پرونده های کودتای 28 مرداد ارائه شده این است که بسیاری از مهره های پنهانی و آشکار و مؤثر رژیم حاکم کنونی در این کودتا با سازمان سیا همکاری مستقیم داشته و نقش مؤثر و فعالی در آن بازی کرده اند.

به دلایل بالا، به قول ارواند آبراهامیان، بدون فاش شدن اسنادِ سازمان سیا نمی توان اجزاء مختلف این کودتا را به هم وصل کرده و تصویری کامل از آن ارائه داد. دسترسی به 1000 پرونده موجود در وزارت خارجه انگلیس و اداره اسناد عمومی لندن، به علاوه خاطرات برخی دست اندرکاران و شاهدان این کودتا پایه ی پژوهش ارواند در نوشتن مقاله مفصل نامبرده بوده است.

 مطلب زیر ترجمه نقدی است که ارواند آبراهامیان اخیراً به دو کتاب تازه منتشر شده در باره کودتای 28 مرداد، نوشته است. این دو کتاب، یکی:

 (ALL shahs Men:the hidden story of the ciA coup in Iran) به قلم استیفن کینزر خبرنگار نیویورک تایمز و دیگری: (Mohammd Mossaddeq and the 1953 coup in Iran) است که مجموعه مقالاتی است که زیر نظر مارک گازیوروفسکی و مالکولم بیرن جمع آوری شده اند .

                                                *****

هایدن وایت فیلسوف برجسته ی معاصر در اثر کلاسیک خود زیر عنوان «مسخ تاریخ» Meta-history نشان می دهد که تاریخ نویسان گرایش به آن دارند که از یکی از شیوه های اصلی زیر پیروی کنند: نقل مصیبت (تراژدی)، طنز نویسی (کمدی)، هجو نویسی و ماجرای عاشقانه.

اگر آقای وایت به سیاست خارجی امریکا بذل توجه می کرد شاید گروه پنجمی به شیوه های چهارگانه تاریخ نویسی خود اضافه می کرد زیر عنوان «مقاصد خیرخواهانه»ی دولت امریکا. اکثر آن چه در باره تاریخِ سیاست خارجی امریکا نوشته می شود با این پیش فرض آغاز می گردد که طراحان سیاست خارجی امریکا گرچه پیامدهای سیاست گذاری هاشان همیشه شرافتمندانه از آب در نمی آید، اما در اصل دارای مقاصد شرافتمندانه ای هستند. حتا اگر دخالت های دولت امریکا در کشورهای دیگر منجر به برقراری دیکتاتوری، جوخه های مرگ، کشتار جمعی شده باشد و یا هم اکنون در عراق منجر به یک کابوس نوع هابسی شده است، همه ی این «وقایع پیش بینی نشده و ناگوار» را از آرمان هایی که طرحان این سیاست ها داشته اند، سیاست های آرمانی چون «سرنوشت مقدّر»، «گسترش تمدن» به ویژه مسیحیت، «دفاع از دموکراسی» و یا در دهه های اخیر، حفظ جهان در برابر شرّ کمونیسم و تروریسم بین المللی باید جدا کرد. دولت های دیگر ممکن است سیاست های ماکیاولی و بدخواهانه داشته باشند و دارای انگیزه های پنهانی باشند اما اهداف دولت امریکا بشردوستانه، آرمانگرایانه و خیرخواهانه است.

درون مایه دو کتاب مورد بازبینی در این نوشته، درست از چنین ویژگی برخورداراند یعنی اعتقاد به «مقاصد خیرخواهانه» دولت ایالات متحده. کتاب اول توسط استیفن کنیزر، خبرنگار قدیمی نیویورک تایمز و نویسنده کتاب معروف «ثمره تلخ: داستان کودتا در گواتمالا» نوشته شده. کتاب کنیزر در باره کودتا در ایران، کتابی است بسیار خواندنی در باره برانداختن دکتر مصدق که در آن «دیکتاتوری» بعدی شاه محکوم می شود و به دنبال آن مؤخره پر آه و ناله و ترحم انگیزی از دیدار نویسنده از خانه مصدق در دهکده احمدآباد و گفت و گوی دوستانه این خبرنگار با اهالی آنجا به چشم می خورد.

کتاب دوم مجموعه ای از مقالات ارائه شده به کنفرانسِ برپا شده در کالج سان آنتونی دانشگاه اکسفورد است. این کتاب به ایرانیانی تقدیم می گردد که «در راه استقلال و دموکراسی مبارزه کرده اند». کتاب، زیر نظر آقای مارک گازیوروفسکی که سال هاست خود را به عنوان دانشمند برجسته تاریخ ایران جا زده و آقای مالکولم بیرن، که به عنوان معاون «آرشیو امنیت ملی» ناچار به قبول دردسر فشار به دولت برای افشا ساختن اسناد قدیمی- از جمله اسناد کودتای 1953- شده است جمع آوری گردیده. این دو علاوه بر ویراستاری کتاب، یکی مقاله ای در باره جریان کودتا اضافه کرده و دیگری (آقای بیرن) مطلبی در باره سیاست امریکا در قبال ایران میان سال های 1945 تا 1953 نوشته است.

علاوه بر آن، کتاب حاوی مقالاتی از آقای کاتوزیان در باره مشکل دموکراسی در ایران؛ از فخرالدین عظیمی در باره اپوزیسیون داخلی علیه مصدق؛ از مازیار بهروز در باره حزب توده؛ از ویلیام راجر لوئیس در باره نقش دولت انگلیس در کودتا و از مری هایس در باره تحریم موفقیت آمیز شرکت های نفتی علیه ایران است. هر یک از مقالات، نتیجه پژوهشی دقیق و پر از جزئیات فراوان است. بعلاوه بیشتر این مقالات و نیز کتاب استیفن کنیزر برای تکمیل منابع مکتوب مورد رجوع خود از مصاحبه هایی چند استفاده می کنند. به راحتی می توان گفت همه ی جزئیاتی را که خواننده در باره کودتای 1953 احتیاج دارد- و حتا بیش از نیاز او- در اختیارش قرار می دهند. این کتاب ها تفاوت خوشایندی با چند نسل نوشته های مورخین انگلیسی- امریکایی دارند که شیوه ی برخوردشان با کودتا یا نوعی سکوت آزار دهنده، یا انکار بی چون و چرای دخالت دولت های امریکا و انگلیس در آن و یا جانبداری از این نظریه بود که اگر پیامدهای دراز مدت این کودتا بنفع مردم نبود. نباید تقصیر را به گردن دولت امریکا انداخت بلکه گناه به گردن شاه و مردم ایران است.