بازبینی دو کتاب جدید در باره کودتای 28 مرداد

 ارواند آبراهامیان

ترجمه: مرتضی محیط

 اشاره ی مترجم :

ارواند آبراهامیان استاد برجسته ی دانشگاه شهر نیویورک از سال ها پیش مشغول تحقیق در باره ی جوانب مختلف کودتای 28 مرداد 1332 (اوت 1953) بوده است، از آن جا که دولت آمریکا زیر فشار پژوهش گران و مورخین امریکایی سال ها بود که وعده ی باز کردن پرونده های پنهانی و طبقه بندی شده ی این کودتا را می داد، ارواند نیز به امید دسترسی به این مدارک دست اول و پر اهمیت انتشار نوشته ای مفصل در این زمینه را به تعویق می انداخت. تا این که در ماه آوریل سال 2000- تقریباً هم زمان با نشان دادن گوشه چشمی از سوی دولت کلینتون و وزیر خارجه اش مادلین آلبرایت به دولت ایران- ناگهان روزنامه نیویورک تایمز مقاله مفصلی در باره سندی انتشار داد که ادعا می کرد اخیراً به دستش افتاده است.*

پس از انتشار این مقاله ارواند به این نتیجه رسید که دولت امریکا خیال انتشار پرونده پنهانی کودتای 28 مرداد را ندارد و از این رو دوباره به پرونده های وزارت خارجه انگلیس و دیگر منابع روی آورد تا بتواند مقاله تحقیقی خود را به اتمام رساند.

نتیجه ی این پژوهش گسترده، مقاله مفصلی است که روایت اصلی آن به زبان انگلیسی در مجله Science and Society (جلد 65 شماره 2- تابستان 2001 صفحات 182- 215) به چاپ رسید. قبل از چاپ مقاله در مجله ی فوق، ترجمه ی فارسی آن در مجله «مهرگان» (جلد 9 شماره های 3 و 4- پائیز و زمستان سال 2000) چاپ شد. در مقدمه این مقاله می خوانیم:

«دسترسی تاریخ دان به پرونده های سازمان سیا در باره کودتای 1953 بسیار مشکل تر  از عبور شتر از سوراخ سوزن است. با آن که نیم قرن از این کودتا گذشته، خاندان پهلوی سقوط کرده، جنگ سرد به پایان رسیده، اکثر شرکت کنندگان در این کودتا در گذشته اند و پرونده های دیگر عملیات پنهانی سازمان سیا از جمله کودتا در گواتمالا برملا شده اند اما باز هم دسترسی به پرونده کودتای 28 مرداد ممکن نیست، آن هم برغم این واقعیت که طبق دستورالعمل سال 1995 دولت، قرار است ادارات دولتی اسناد طبقه بندی شده را پس از 25 سال «به طور اتوماتیک» در معرض دید عموم گذارند.

سازمان سیا در وایل دهه ی 1990 به بهانه کمبود بودجه برای انتشار پرونده های قطور کودتا، این کار را به تعویق انداخت. اما در اواخر دهه ی 1990 یک باره اعلام داشت که امکان انتشار آن ها را ندارد چرا که این پرونده ها در اوایل دهه ی 1960 «سهواً» از میان برده شده اند. مسئله زمانی پیچیده تر شد که در آوریل سال 2000 یک باره و بی مقدمه، پس از 45 سال مخفی کاری گزارشی از سازمان سیا آفتابی شد. شکل اختصاری این گزارش در شماره 16 آوریل 2000 روزنامه نیویورک تایمز به چاپ رسید. سپس روایت کاملاً سانسور شده 80 صفحه ای در صفحه الکترونیکی همین روزنامه ظاهر شد. کمی بعد روایت کمتر سانسور شده ی 169 صفحه ای در صفحه الکترونیکی دیگری (htt:ll cryptome.org/ciA-IRAN-all.htm.)ظاهر گردید. این گزارش تحت عنوان «برانداختن مصدق نخست وزیر ایران»، توسط «دونالد ویلبر» یکی از مأمورین بلند پایه مسئول کودتا در سال 1954 نوشته شده بود. این متن، زیر سرپرستی اداره تاریخ نویسی سازمان سیا تهیه شده بود و هدف آن تهیه جزوه ای آموزشی برای انجام کودتای دیگر بود.»

به قول آبراهامیان، گرچه بیشتر روزنامه های «معتبر» غرب از جمله نیویورک تایمز و گاردین لندن این جزوه را «سند مبسوط و سرٌی» کودتا خواندند و سازمان غیر دولتی «اسناد امنیت ملی» از آن به عنوان سندی «بسیار پر اهمیت» نام برد، اما این پرسش پر اهمیت برجای می ماند که چرا در این سند از مکالمات و ارتباطات انجام شده در روزهای بلافاصله پیش از کودتا، حین کودتا و پس از آن، میان تهران، لندن و واشنگتن خبری نیست؟! در این گزارش، کلی وقایع و اسناد از دیدگاه این مأمور روی کاغذ می آید و بدین سان مسئله ی جنگ سرد بر مسئله نفت سایه افکنده و اهمیت نفت از دید دولت های انگلیس و شرکت های نفتی و تسلط آن ها بر این منابع و روابط این دولت ها و انحصارات نفتی با کشورهایی چون ایران بی اهمیت جلوه داده شده و در عوض رقابت میان شرق و غرب و «خطر کمونیسم» پر اهمیت تر نشان داده می شود. به علاوه ویلبر در این نوشته کوشش دارد نقش دولت امریکا، به ویژه پنتاگون، وزارت خارجه و سفارت خانه های امریکا و انگلیس در تهران را در این کودتا یا کم اهمیت جلوه دهد و یا به کلی از قلم اندازد. مضافاً در آن جا که در این سند صحبت از «تبلیغات مشکوک»، «حقه های مشکوک»، «تظاهرات پولی» و غیره می شود، گفته نمی شود که این کارها در همکاری مستقیم با فاشیست های ایرانی صورت گرفته و همراه با آدم ربایی، قتل، شکنجه و کشتارهای خیابانی بوده است.