پنجاه سال  پس از آن كودتا

محمد رضا شالگوني

پنجاه سال از کودتای۲۸ مرداد ۱۳۳۲ می گذرد . در این نیم قرن گذشته، ایران و جهان تغییرات زیادی را از سر گذرانده اند وتغییرات چنان زیاد و همه جانبه بوده که دنیای ما به جهات متعدّد، اصلاً شباهتی به آن روزگار ندارد. بااین همه، ماجرای کودتای ۲۸ مرداد در میان ایرانیان، بیش از آن که یک مسأله تاریخی باشد، هنوز هم چنان یک مسأله سیاسی است. یعنی مسأله ای مرتبط با زندگی امروز و فردای ما، تا پرونده مختومه ای مربوط به گذشته. به نظر من، دو چیز در جفظ خصلت سیاسی واقعه 28 مرداد 32 نقشی مهم دارند.

اول جایگاه ویژه و بسیار مهم این واقعه است در حافظه تاریخی مردم ایران. کودتای 28 مرداد آن لحظه شومی است که به مهم ترین دوران "تنقس سیاسی " در تاریخ معاصر کشور ما پایان داده است. در تمام یک صدسال گذشته یا- دقیق تر بگویم- از فتح تهران به وسیله انقلابیون مشروطه در سال 1288 شمسی (1909 میلادی) گرفته تا کنون ، کشور استبداد زده ما فقط چند دوره فضای سیاسی نسبتاً باز داشته است که می توانیم آنها را (به قول بیژن جزنی) دوره های "تنفس سیاسی" بنامیم. دوره هایی که حکومت های استبدادی نمی توانسته اند مردم را به سکوت کامل وادارند. طولانی ترین اینها دو دوره 12 ساله بوده اند که اولی از پیروزی انقلاب مشروطیت در سال 1288تا کودتای رضاخان در 1299 ادامه داشته و دومی از پایان استبداد اول پهلوی در سال 1320 تا کودتای 28 مرداد در سال 1332. مهم ترین موج های بیداری سیاسی و اجتماعی ایرانیان در این دوره ها شکل گرفته اند. اگر این دو دوره را با دوره انقلاب 57 مقایسه کنیم ، اثر گذاری دراز مدت اینها را در ذهنیت تاریخی ایرانیان بهتر در می یابیم. فضای باز دوره انقلاب 57 هر چند به لحاظ گستردگی عظیم جنبش توده ای و دامنه ابتکارات و اقدامات مستقیم مردم عادی واقعاً در تاریخ ما بی سابقه بود، ولی نتوانست بیش از سه سال ( از اوایل 57 تااوایل 60) دوام بیاورد. و امّا از این دو دوره نیز، دوره دوازده ساله دوم، به جهات مختلف، بسیار پر بار تر و پر تحرک تر بوده است. در این دوره بود که برای اولین بار در تاریخ کشور ما، سیاست به کوچه و بازار کشیده شد و مطبوعات و احزاب و اتحادیه های کارگری ، به معنای جدید، به وجود آمدند و نفوذ توده ای پیدا کردند. بعلاوه، و مهم تر از همه، در این دوره مبارزات مردم ایران برای رسیدن به حق تعیین سرنوشت خودشان و برانداختن استبداد و نفوذ قدرت های امپریالیستی، به آگاهی و انسجامی دست یافت که در یکصد سال  گذشته بی همتا بوده است.

عامل دیگری که کودتای28 مرداد را هم چنان به صورت یک مساله سیاسی نگه می دارد،این است که نیروهای سیاسی بوجود آورنده آن هنوز هم در صحنه سیاست ایران حضور فعالی دارند. کودتای 28 مرداد محصول اتحاد سه جانبه ای بود میان قدرت های امپریالیستی( آمریکا و انگلیس)، سلطنت و روحانیت . این سه نیرو پیوند ضروری و ارگانیکی با هم ندارند و تجربه پنجاه سال گذشته نشان می دهد که می تواند با خشونت تمام بایکدیگر در بیفتند. امّا هر سه در یک چیز اشتراک دارند و آن ضدیت شان با دموکراسی است و توان مند شدن مردم برای تعیین سرنوشت خودشان.  و این خصلت مشترک آنها امروز همان طور مهم است که پنجاه سال قبل بود و چنان با سرشت هر یک از آنها گره خورده است که تصوری از آنها بدون مقابله با توان مند شدن مردم عملاً بی معناست. و در یک کلام، مساله این است که ما هنوز هم چنان ناگزیم برای رسیدن به دموکراسی، قبل از همه، با همین ها دست و پنجه نرم کنیم.

امّا اگر 28 مرداد حادثه ای متعلق به دورانی سپری شده نیست، چگونه می توان از چنگ 28 مردادی ها خلاص شد؟ فکر نمی کنم جزدست یافتن به درکی روشن از دشمنى آشتی ناپذیر اینها با دموکراسی و نیز شناختن بایدها و نبایدهای ناگزیر پیکار دموکراسی راه دیگری وجود داشته باشد. این پاسخ ممکن است بیش از حد کلّی به نظر برسد، امّا مشکل طرفداران دموکراسی در ایران این  است که در سطح همین کلیات نیز نتوانسته اند منطق دموکراسی را جا بیندازند.