روشنفکر کیست و چگونه تعریف می شود:‏
‏ مروری بر شماری از نظریه ها‏

مهرداد مشایخی

واژه ی "روشنفکر"در زبان فارسی ترجمه ی غیر دقیقی از مفهوم فرانسوی ‏Intellectuel‏ است که بیان کس یا کسانی است که در تقسیم ‏کار اجتماعی به کار فکری ( در مقابل کار بدنی) می پردازند. درحالیکه "روشنفکر" دارای باری مثبت است که "روشن" اندیشی را پیش شرط ‏انتلکتوال بودن (خردورزی) قرار می دهد. در اواسط سده ی نوزدهم، اندیشمندان ایرانی که تحت تاثیر تحولات فرهنگی اروپای غربی بودند، از ‏واژه ی "منورالفکر" در توصیف اجتماعی خود بهره می گرفتند که بعد ها، در زمان رضا شاه، دگردیسی یافت و به "روشنفکر" تغییر پیدا کرد.‏
واژه ی انتلکتوال برای نخستین بار در اواخر قرن نوزدهم در فرانسه، در جریان یک چالش سیاسی میان شماری از محافظه کاران بر ضد گروهی ‏از اندیشمندان با  فکر انتقادی به کار گرفته شد (محاکمه دریفوس). متفکرانی از قبیل زولا، پروست، و بلوم در زمره معترضان به محاکمه بودند ‏و اعتراضنامه ی آنها بنام " مانیفست انتلکتوال ها" خوانده شد. ‏
در روسیه اواسط قرن نوزدهم، واژه ی کم و بیش مشابه ‏Intelligentsia‏ به کار گرفته شد. مراد از آن، نخبگانی تحصیلکرده بود که نسبت به ‏وضع موجود نگاهی انتقادی داشتند. بدین ترتیب، در آغاز"روشنفکران" به مثابه گروهی که حامل "فرهنگ مخالفت" و دارای "مسئولیت ‏اجتماعی" برای تغییر وضع موجود است، تعریف شد.‏
سالها بعد لنین (در مخالفت با آموزه های باکونین) در " چه باید کرد؟" از روشنفکران سیاسی خواست که در شکل "انقلابیان حرفه ای" پیشرو ‏به رسالت تاریخی خود- تلفیق آگاهی انقلابی با جنبش خودبخودی کارگران – عمل کنند. حتی در نسل های بعد متفکران اروپائی، این نگاه ‏متکی بر انتقادی بودن، مسئول بودن، و درگیر بودن ‏Engagement‏ روشنفکران کاملاً بارز است (نظیر گرامشی و سارتر). ولی نباید از خاطر ‏دور داشت که از همان ابتدا، چه در تعریف عام و چه در تعریف از کار کردهای خاص، "انتلکتوال" واژه ای مناقشه آمیز بوده است. اگر چه به ‏خاطر تسلط سیاسی " چپ" تا اواخر دهه ی هفتاد میلادی، گفتمان مارکسیستی- چپ از روشنفکران فرادستی داشت، ولی در عین حال می ‏بایست به تفاوت نگاه ها، چه درون اردوگاه چپ و چه خارج از آن، نیز توجه داشت. از جمله، باکونین رهبر آنارشیست روسی به شدت مخالف ‏تسلط روشنفکران بر کارگران بود و هشدار داده بود که اگر روشنفکران در قدرت قرار گیرند منجر به شکل گیری " اشرافی ترین، استبدادی ‏ترین، نخوت آمیز و نخبه گراترین رژیم" می شود.شاید بتوان ظهور "طبقه ای" از روشنفکران را بعد ها در جوامع موسوم به "سوسیالیستی" ‏مصداقی از هشدارباکونین  محسوب کنیم. این وظیفه بر عهده ی یکی از ناراضیان یوگوسلاو به نام میلوان جیلاس قرار گرفت تا به افشای ‏‏"طبقه جدید" بوروکرات منش در یوگوسلاوی همت ورزد. این تز، در سالهای دهه ی هفتاد، با اندک تفاوتهایی شالوده نظریه های جدیدی در ‏مورد ماهیت نظام های حاکم بر اروپای شرقی- مرکزی شد؛ نظریه هایی که همگی "طبقه" یا قشر حاکم در این جوامع را عمدتاً همان ‏روشنفکران به قدرت راه یافته و بوروکراتیزه شده می دیدند. در جوامع اروپائی و امریکا، سیر تحولات اقتصادی و فنی و تفکیک اجتماعی ناشی ‏از آن و همچنین اهمیت یافتن دستگاه های فرهنگی – ایدئولوژی برای ادامه ی تسلط نظامهای دموکراتیک سرمایه داری ‏Hegemony، ‏سبب شد تا تفسیر های جدیدی از نقش روشنفکران عرضه شود.حتی مارکسیستی نظیر آنتونیو گرامشی، از چارچوب های کلاسیک ابتدای ‏قرن بیستمی روسیه تزاری فاصله گرفته و روشنفکران را صرفاً به "نمایندگی" کارگران محدود نساخت. او با مطرح کردن"روشنفکران ارگانیک" ‏وابسته به طبقات گوناگون،  از لنین و ایده ی " تزریق آگاهی از خارج" فاصله می گیرد. پس روشنفکران هر طبقه، به اعضای طبقه خود کمک ‏می کنند تا به نوعی از خودآگاهی – که پایه در پراتیک روزمره ی خود آنها دارد- دست پیدا کنند. حتی طبقه ی حاکم دارای روشنفکران ‏ارگانیک و خاص خود است. آنها هستند که با سازمان دهی و تاثیر گذاری بر "دستگاه های ایدئولوژیک حکومت" ( مفهوم ابداعی لوئی آلتوسر)، ‏نظیر رسانه های گروهی، کلیسا، آموزش و پرورش، و نهاد های تحقیقاتی- سیاست گذار،هژمونی "اخلاقی و روشنفکری" طبقه ی مسلط را باز ‏تولید کرده و در نهایت، ادامه ی نظام سرمایه داری را تسهیل می کنند. برای روشنفکران و متفکران ارگانیک طبقه ی کارگر، اما، فرایندی در ‏جهت مخالف ضرورت دارد. آنها موظفند که یک پاد هژمونی ‏Counter Hegemony‏ فرهنگی ایجاد کنند ودر این فرایند، هنجارها و ‏ارزشهای "بدیهی " و "عقل متعارفی" را که نظام سرمایه داری ایجاد کرده است را مورد پرسش قرار دهند.اگر چه به باور گرامشی، ارزشهای ‏نوین برخاسته از فرهنگ طبقه ی کارگر هستند ولی دلیلی وجود ندارد که در ان مرز متوقف شوند. به زعم گرامشی، طبقه ی کارگر و ‏روشنفکرانش می توانند در یک مقطع مناسب به تشکیل یک "بلوک تاریخی" اقدام کنند: بلوکی که در بر گیرنده یک "اراده جمعی" از همه ی ‏طبقات فرودست است. آنچه که این اراده جمعی را ممکن می سازد توافق بر سر ایده ها و ارزش های مشترک است.‏
اگر گرامشی را متفکری بدانیم که به آینده ماکسیزم و پرولتاریا خوشبین بوده است، میشل فوکوی فرانسوی، اما، در مقطعی افکارش را روی ‏کاغذ می آورد که بحران مارکسیزم، دستکم در "جهان اول" و "جهان دوم" کاملاً بر ملا هستند. فوکو به مثابه متفکری پسا ساختار گرا ‏‎(Post -Structuralist‏) مشکلات چند گانه ای با مارکسیزم و پروژهِ ی "رهائی بخش" آن توسط پرولتاریا دارد. او با تاکید بر عامل ‏‏"قدرت" (در برابر عواملی همچون "منافع اقتصادی") و مادیت یافتن آنها در نهاد های گوناگون اجتماعی در جوامع پیشرفته، نظیر بوروکراسی، ‏ارتش، آسایشگاه روانی، و زندان تلاش می کند" تمامیت خواهی" آنها را برملا و تضعیف کند و به ایجاد مقاومت در برابرشان یاری رساند. برای ‏فوکو، ِاعمال قدرت صرفاً به نهاد های اجتماعی محدود نمی شود. قدرت با "دانش" (‏Knowledge‏) هم رابطه ی نزدیکی دارد. بنابراین، گروه ‏هایی از انسانها ، از طریق تولید دانش و گفتمان ها در مورد مسائل گوناگون، درعمل، رابطه ی قدرت را نسبت به سوژه های مختلف اجتماعی ‏‏(زنان، همجنس گرایان، اقلیت های قومی و مذهبی و نژادی، و مردم "جهان سوم") برقرار می کنند. از آنجا که دیدگاه فوکو نسبت به جامعه بر ‏‏"تفاوت ها" و " عدم تمرکز"استوار است، او در پروژه ی سیاسی خود به "رهایی" عام و جهان شمول باور ندارد؛ ولو اینکه این ادعا توسط ‏پرولتاریا و روشنفکرانش طرح شود. فوکو،طبعاً، به همدردی و هم سوئی با گروه های مورد تبعیض و ستم (اقلیت ها) گرایش دارد. تنها آن ‏دسته از روشنفکرانی که با این چنین گروه ها عجین هستند، از میان آنها بر می خیزند، و دارای دانش تخصصی در ان زمینه هستند (" ‏روشنفکران خاص" ‏Specific‏)، نقشی موثر دارند. سخن را کوتاه کنیم. به باور فوکو : دوره ی" نمایندگی کردن" به سر آمده!‏
دیدگاه های آلوین گولدنر ‏‎ Gouldner‎آمریکایی در مورد روشنفکران گونه ای بس متفاوت را رقم می زند. گولد نر روشنفکران را یک " طبقه ‏ی جدید" می داند که در مجموع، یک" جامعه ِ کلامی" ( ‏Speech Community‏) را تشکیل می دهند. این "طبقه" از دو جزء متفاوت ‏تشکیل شده: انتلکتوال ها – که سیاسی، انتقادی، و رهایی بخش عمل می کنند- و اینتلیجنتسیا – که غیر سیاسی، فنی، علمی و عقل گرا- ‏هستند. بخش اول، به ویژه، با فرهنگی هویت می یابد که گولدنر آنرا " فرهنگ گفتمان انتقادی" ( ‏Culture of Critical Discourse‏ ) ‏می خواند. ولی "طبقه ی جدید" تضاد های واقعی با نظام سرمایه داری دارد؛ در عین حال، دارای اشتراک منافع با طبقه کارگر نیز نمی باشد. ‏روشنفکران از یک فرهنگ انتقادی متکی بر کیفیت برخوردارند؛ در حالیکه نظام سرمایه داری بر اصل مصرف و مبادله استوار است. از سوی ‏دیگر، عملکرد "عادی" سرمایه داری پیشرفته روشنفکران را در جای واقعی شان قرار نمی دهد. مشاغل بالا معمولاً در اختیار صاحبان ثروت، ‏متخصص ها نظیر وکلا، مدیران، و فن سالارانی قرار می گیرد که دیدگاه انتقادی نسبت به نظام سیاسی – اقتصادی ندارند. بنابر این، گولدنر، ‏رادیکالیزه شدن روشنفکران را ناشی از " مسدود شدن فرایند ارتقاء اجتماعی" آنها می داند. پس، روشنفکران دارای منافع خاص "طبقاتی" ‏خود هستند؛ منافعی که تواماً فرهنگی- ارزشی و اقتصادی- حرفه ای است. نقل قول زیر به گویا ترین شکل مضمون نظرات گولد نر را بیان می ‏کند: ‏
‏" روشنفکران. . . همواره منافع خود را نمایندگی می کنند. افزون بر آن، روشنفکران همواره منافع طبقات دیگر را نیز همانطور که خود می ‏بینند و تفسیر می کنند، نمایندگی می کنند."‏
گولدنر بر این باور است که تضاد روشنفکران با سرمایه داری آنها را در جستجوی متحدانی سوق داده است. آنها در وجود " پرولتاریا" متحدانی ‏را برای خود یافته اند. بنابر این، مارکسیزم نه بیان ایدئولوژی کارگران، که همان سیاست " طبقه ی جدید" است. روشنفکران، در چنین اتحاد ‏هایی تمامی مساعی خویش را بکار می گیرند که فرادستی جایگاه خود را حفظ کنند. آیا نمونه های کشور های موسوم به "سوسیالیستی" ‏بیانگر این نکته نیست؟