روشنفکر و قدرت ‏
نگاهی به یک تجربه
مسعود نقره کار

‏ روشنفکر کیست  ؟ روشنفکر در تعریف لغت نامه ای کسی است که ازتوانایی و نیروی فکری و عقلی خود - بیش از مردم عادی – استفاده ‏کند. این تعریف به ظاهر ساده ی لغت نامه ای اما یکی از بحث برانگیز ترین پدیده ها و مفاهیم تاریخی , انسان شناسی و جامعه شناختی را در ‏دل خود جای داده است . برای نمونه با استناد به کتاب ها , مقاله ها و گفت و گوهای روشنفکران ایرانی گزافه گویی نیست اگر گفته شود به ‏تقریب به تعداد روشنفکران ایرانی " تعریف روشنفکر " داریم . روشنفکر ایرانی در تعریف از روشنفکر ویژگی ای از روشنفکررا برجسته می کند ‏که به نظر وخواست او نزدیک تر است.  گمان زده می شود روشنفکری در ایران هم با بحران در مفاهیم , هنجار ها و معیار های اجتماعی , وهم ‏بحران در تعریف روشنفکرمواجه است .‏
‏ در گشت و گذاری میانه ی این تعاریف  , جوینده به تعریف جامع از روشنفکر دست پیدا می کند اما به نظر می رسد به مانعیت تعریف نزدیک  ‏نخواهد شد. بدیهی ست تعریف مانع دادن از پدیده ها و مفاهیم انسان شناسی و جامعه شناختی به سهولت امکان پذیر نیست, چرا که با ‏مفهومی تاريخي , پويا و زادهٌ چالش‌هاي اجتماعي- انساني و کيفيت ويژه‌اي مواجه هستیم , کیفیتی که خاستگاه‌اش فکر و کردار انسان، و ‏تغيير و تحول‌پذير در زمان‌ها و مکان‌هاي متفاوت است. ‏
‏ در تعریف جامع ,که تعریف تئوريک و ارزشی  روشنفکر را در بر می گیرد گفته اند  روشنفکر کسی ست که فکر " روشن" دارد. در باره فکر ‏روشن نیز ویژگی های  زیر مطرح شده است : ‏
خردگرا (عقل‌باور) است.هر پديده‌اي را با ذره‌بينِ خردِ مستقل، خمش پذیر، پويا و رها از پيشداوري مي‌نگرد. خرد را بنيانِ تفسير، درک و ‏فهم انسان، جامعه و جهان قرار می دهد. بيگانه با خردِ تابع، جبر مطلق، مرجعيتِ وحي و احکام آسماني، تعبد و تعصب است. تقدس‌ و افسون ‏زداست ." طوفان شک منطقی " ست . به همه چيز حتي يقين خود شک مي‌کند. اجازه نمي‌دهد به نام مذهب و سياست به جاي او فکر شود، ‏و برايش تصميم گرفته شود، و او مُکلف به اجراي آن باشد. " نماینده فلسفی عقل انتقادی" ست و به همین خاطر به اهمیت نقد , تغيير و ‏انديشيدنِ تحلیلی وعلمي واقف است . مرزی برای نقد نمی شناسد. شناسا، ژرف‌کاو، پرسشگر و جامع‌نگر است. روشِ تفکرش سنجشگرانه است ‏و قدرت تفکیک امور دارد. ‏
فرد باور است .خود باور، خودشناس و خودآگاه‌ست. فرديت‌اش را تبلور وجود اجتماعي – فرهنگي خود مي‌داند. به آن حد از خودآگاهي ‏شخصيتي رسيده است که نياز به آقا بالاسر نداشته باشد، به پختگي و بلوغ فکري دست يافته است. مي‌رود تا به اين پرسش که من کيستم ‏پاسخ بگويد، در نگاه او فرد همه چيز است و قابل ارج و ستايش، فردي که جدا از جامعه نيست و فرديت‌اش در مجموعه‌اي از روابط انساني و ‏اجتماعي تشخص و هويت مي‌یايد.( بين فرديت و «منيت» فرق مي‌گذارند. منيت برتردانستنِ «من» از جامعه است و همه چيز براي، و در راهِ ‏‏«من» است). ‏
‏ آزادانديش و آزاديخواه ست, و این مهمترین شاخصه ی روشنفکر است. کثرت‌گرا (پلوراليست) است. پذيرنده ی  اصلِ ضرورتِ تنوع افکار و ‏رفتار، و مدارا و تساهل است. اهل گفت و گو ست . عدالت خواه , قانون گرا و پایبند به حقوق بشر است. باور دارد که گوهر روشنفکری  ‏آزاد اندیشی , آزادی خواهی و عدالت طلبی ست . صلح‌خواه‌ و بیزار از جنگ و ستیزنده با جنگ افروزی ست .‏
لائيک (سکولار، عرفي‌گرا)است. خواستار جدائي دين از حکومت است، و اينکه دين از حوزهٌ عمومي به عرصه‌ي خصوصي زندگي انسان‌ها ‏برده شود. خواستار آزاديِ مذاهب و کيش‌ها، آزاديِ بي‌مذهبي و آزادي انتقاد به مذاهب و کيش‌هاست.‏
آينده‌نگر است. با بررسي , ريشه‌يابي و تفکر نقادانه گذشته و حال ,به ويژه نقدِ سنت‌ها و نهادهاي سنتي و خرافه‌پرستي , راهي به سوي آينده ‏، راهي به سوي نو شدن و نو کردنِ حوزه‌هاي فکري، رفتاري، اجتماعي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي می جوید و می نمایاند . در حال و اکنون ‏نمي‌ماند, پویاست. با فکر روشن اش آینده ای را تجسم می کند , که امید به تحقق اش می بندد ." سازنده تاریخ آینده " است.‏

‏   نقش روشنفکر چیست ؟ روشنفکر با  کنشِ و نقش اجتماعی اش هویت روشنفکری پیدا می کند, والا همه به درجاتی روشنفکرند. ‏روشنفکر نقش اش را از خويشتنِ خويش آغازمي‌کند، در خانه، محله، محيط کار، گروه , سازمان , حزب سياسي و تشکل‌هاي مختلف فرهنگی و ‏در جامعه, تجلي‌ي فکر «روشن» مي‌شود. باورمندي‌اش به خرد، فرديت، آزادي، عدالت  , دموکراسی و توسعه را در کردار خود نشان مي‌دهد. در ‏هر عرصه‌اي که توان دارد دخالت‌کننده، تلاش‌گر و مبارز است و فلسفه, سیاست , فرهنگ , زبان و دین را با دنیای مدرن آشنا و نزدیک می ‏کند. انسانِ تشکل و عمل است و بر پايه‌ي خرد و شعورش عمل مي‌کند. آزادانديشي، آزادمنشي، آزاديخواهي و انسانيت را در رفتار روزانه‌اش باز ‏مي‌تاباند. مردم را با مفاهيم و مقوله های آزادي، عدالت و توسعه آشنا مي‌کند. مبلغ و مروّج انديشه‌ي نجات فردي با عنايت به رهائي‌ي جمعي ‏از هرگونه قدرت, سیطره , سلطه و ستمگری است.  وجدان اجتماعی جامعه است . بحران ها و ناهنجاری ها را نشان می  دهد و راه برون رفت ‏می جوید.