روشنفکران و قدرت

تراب ثالث

با همان نگاه اول به پرسش هاى نشريه  آرش روشن است که مبحث "روشنفکران و قدرت" هم خود از جوانب گوناگون و  در هم گره خورده ‏ای برخوردار است و هم به نقد‎ ‎از زواياى گوناگونی مورد بحث و مشاجره قرار گرفته است. خود این واقعیت که در سال های اخیر بحث پیرامون ‏مقوله روشنفکر از سر گرفته شده حکایت از تغییر و تحولاتی در نقش روشنفکر در جامعه معاصر دارد. انگیزه های این بحث متفاوتند. از طرفی ‏شکست انقلاب ٥٧ و نقش روشنفکران در این شکست هنوز موضوعی حساس در محافل روشنفکری ایرانی است و از طرف دیگر اسلامیزه شدن ‏هر چه بیشتر جامعه و ظهور پدیده موسوم به "روشنفکر اسلامی" به مشاجره پیرامون خود مفهوم روشنفکر دامن زده است. اما، از هر دو جنبه ‏مهمتر مساله اهمیت روشنفکر در دنیای امروزین است. بویژه در سطح بین المللی، کم اهمیت تر شدن نقش روشنفکر و دلایل آن سال هاست ‏که توجه بسیاری از مفسرین را به خود جلب کرده است.‏
پرداختن به همه اين مسائل٬ آن هم در چارچوب مقاله اى کوتاه٬ يقينا خود به ناروشنى بيشترى دامن خواهد زد. بعلاوه٬ در ميان ما ايرانيان٬ ‏مقوله "روشنفکری" خصوصيات و توقعات خاصى را تداعى مى کند که بدون ارزيابى انتقادى از آن ها بحث پيرامون رابطه روشنفکر و قدرت جز ‏کلافى سردرگم ببار نخواهد آورد. پس از چندین دهه استفاده از آن (بیشتر نزدیک یک قرن) هنوز بحث انگیزترین مشاجره میان ما این است ‏که آیا فلانی جزو روشنفکران هست یا نیست! بنابراین چند خط زير نیز نمی توانند از طرح برخى کليات اوليه و ارزيابى انتقادی از برخى داده ‏هاى موجود فراتر بروند. امید این که دوستان با تجربه تر و وارد تر بحث را زمین نگذارند و به روشن شدن سوالاتی که اذهان همه را مشغول ‏کرده کمک کنند. ‏
در ميان ما فارسى زبانان‎,‎‏ همان طور که قبلا نیز بسیاری اشاره کرده اند، نخستين مشکل اين مبحث خود واژه "روشنفکر" است. انتخاب آن ‏براى ترجمه پديده اى که در اوائل قرن ١٩در‎ ‎‏ روسيه  به ‏intelligentsia‏ و در اواخر همان قرن در فرانسه به ‏intellectuel‏ موسوم شد٬ به ‏روشنايى در بحث کمک نکرده است(1). در واقع بسيارى از تعاريف مصطلح در ميان نويسندگان ايرانى تا به امروز از حد ابراز توقعات ادبى و ‏فرهنگى از واژه "روشن" فراتر نرفته اند. روشنفکر کسى است که روشن فکر مى کند! به ويژه با در نظر گرفتن بار معنايى روشنایى و تاريکى ‏در فرهنگ ايرانى٬ خود اين انتخاب مشکلات فراوانى را در فهم ما از اين پديده ايجاد کرده است. مثلا٬ چندين بار با چنين تعاريفى روبرو شده ‏ايم؟ ‏
‏- ذات و جوهر روشنفكری يعنی اهميـّت "عقلِ نقّاد"‏
‏- واژه ی روشنفکر یا«اینتلکتوال» صفتی است برای آدمهای خردمند ، خردگرا و عقلائی؛ آدمهائی که پدیده های جهان را برحسب دستور ‏خرد و دانش بررسی می کنند و می سنجند و به جای خیالبافی، متفکر و اندیشهورزند
به زبان ساده تر٬ تعريف روشنفکر به تعریف روشن در حوزه تفکر کاهش می یابد.  روشن فکر کردن يعنى خردگرايى. بدين ترتيب مى توان از ‏خود واژه مابقى توقعات  از يک انسان روشن فکر را استنتاج کرد -  بخصوص با افزودن چاشنى هاى مد روز ميان روشنفکران ايرانى نظير ‏‏"مدرن"٬ "انسان دوست"٬ "سکولار"، "متعهد" و يا "انتقادى" بخصوص با سنت دیرینه قهرمان سازی و ناجی پرستی . سپس بدون آنکه لازم ‏شود سر خود را از فرهنگ لغت بیرون بیاوریم، به سرعت  انسان خردگرا انسانی می شود، ذاتا فرهیخته و شريف و تجدد طلب که به هم نوع ‏خود فکر می کند٬ زير بار زور نمی رود٬ ظلم و ستم را به باد انتقاد می گيرد٬ بى طرف نمی ماند٬ و به حرف خود عمل می کند -  و آن هم ‏عمل راديکال و موثر. بدين ترتيب٬ بسيارى از نظريه پردازى هاى رايج ميان روشنفکران ايرانى در باره مفهوم روشنفکر در واقع به نوعى بازى ‏لغوى محدود شده اند.‏
‏- روشنفکر کسی است که با عقل و علم حقیقت را میجوید و از حقیقت برای تکریم انسان و توسعه زندگی در همه جوانب مادی و معنوی ‏استفاده میکند.  ‏
‏- روشنفکر در فارسی به معنای روشن کننده فکر است. ‏
‏- گفتمان شان گفتمان مدرن است‎.‎‏ توجه شان به انسان است، يعنی خواست ها، دردها، و مسائل انسان‎.‎‏ هم نسبت به انديشه ها و هم نسبت ‏به ساختار اجتماعی نگاه انتقادی دارند‎.‎‏ و ... احساس تعهد می کنند. مانند يک آکادميسين بی طرف نيستند. می خواهند کاری بکنند
‏- آدمی وقتی از بند قضا و قدر رست و مهار زندگی را به دست خود گرفت و در سر گذشت خود و همنوعان خود موثر شد پا به دایرة ‏روشنفکری گذاشته(2)‏
مى بينيد که به صرف استفاده بي جا از يک واژه٬ دو مقوله کاملا متفاوت روشنفکرى و روشنگرى قاطى شده اند. روشنفکر فارسى فى نفسه ‏روشن گر هم مى شود. پس بنا به تعریف، روشنفکر کوته بين و حقير وجود ندارد. اساسا همين مساله که "آيا مى توان روشنفکرانى را که با ‏قدرت حاکم همکارى مى کنند کماکان روشنفکر خواند؟"٬ خود فقط به دليل همين التقاط سئوال بر انگيز شده است. سئوال اين جاست که آيا ‏هيچ قدرت خود کامه اى را سراغ داريد که بدون کمک روشنفکران بر مصدر قدرت نشسته باشد؟ چرا جاى دور برويم. آيا رژيم آخوندى حاکم ‏بر ايران مى توانست بدون کمک روشنفکران به قدرت برسد و آيا امروزه مى تواند آن را بدون کمک روشنفکران حفظ کند؟‏
هر چند تکرار مکررات است ولى هنوز بايد تاکيد کرد٬ روشنگرى(3)و روشنفکرى دو پديده کاملا متفاوت اند و در اروپا به دو دوره متفاوت ‏تعلق داشته اند –  با دو سه قرن فاصله. اولى از مختصات دوران افول فئوداليزم و تولد بورژوازی مدرن است (قرون ‏‎17‎‏ و ١٨). در صورتى که ‏دومى در دوران رشد سرمايه دارى (قرون ١٩ و ٢٠) پديدار مى شود. بايد اضافه کرد٬ فاصله تاريخى کوتاه  بين ظهور اين دو پديده  در ايران به ‏التقاط لغوى بالا کمک کرده است. آٔن چه امروزه در ايران به مثابه وجه توليد سرمايه دارى غالب ريشه دوانيده خود پديده اى است عمدتا ‏وارداتى -  و نيز انديشه ها و مقولات اجتماعى متعلق به آٔن. اما سرمايه دارى به  ايران حدود دو قرن ديرتر از اروپا وارد مى شود. بدین ترتیب، ‏عصر روشنگرى ما نیز تازه در اواخر دوره قاجار آغاز مى شود. يعنى کم و بيش همان زمانى که در اروپا پديده روشنفکرى نقدا در حال شکل ‏گيرى بود. التقاطى شدن اين مفاهيم نتيجه اجتناب ناپذير اين واردات هم زمان است(4). ‏
بنابراین،در مباحثات فارسی نخست باید روشن کرد هرچند روشنفکر می تواند روشنگر هم باشد، به واسطه آن تعریف نمی شود. روشنفکر و ‏روشنفکری پديده هایى هستند متعلق به دوران رشد و استيلاى سرمايه دارى. و بايد تاکيد کرد٬ دوران اوليه رشد سرمايه دارى. در دنياى ‏معاصر، خود ويژگى آن کم رنگ تر مى شود. روشنفکر قبل از آن که فردی دارای این یا آن تعریف باشد و با این یا آن طرز فکر به دنیا نگاه ‏کند، به لایه اجتماعی مشخصی تعلق دارد  که در اغلب کشورها در چنین دوره ای پدیدار می شود. و این لایه صرفا یک اختراع سوسیولوژیک ‏نبود، بلکه غرض لایه ای است با فعالیت های سیاسی و اجتماعی مشخص و حتی با محافل، نهادها و تشکیلات مستقل. بسیاری از سرشناسان ‏این لایه حتی در زمان خود شهرتی جهانی داشتند. به جرات می توان گفت اغلب جریانات معاصر فلسفی، سیاسی، یا ادبی و هنری، ریشه در ‏تاریخچه این لایه دارند.‏
پس، تعریف روشنفکر را باید در تاریخچه پیدایش و تحول این لایه اجتماعی جستجو کرد. ساده ترين شکل درک اين مقوله توجه به رشد ‏عظيم دانش جويان از قرن ١٨ به بعد  است. ریشه اصلی پدیده روشنفکری در همین جاست. سرمايه دارى نظامى است مدرن و صنعتى و ‏نيازمند لايه عظيمى از تحصيل کردگان.  اين بدين معنى نيست که وجوه توليدى پيشا سرمايه دارى به انسان هاى تحصيل کرده نياز نداشتند٬ ‏اما هرگز نه به اين وسعت. خود این وسعت کيفيت جديدى نيز به ارمغان آورد و آن رهايى پدیده تحصيل کردگى از انحصار طبقات حاکم بود. ‏از دو لحاظ؛ هم تغییر آموزش و پرورش از زائده  اصناف و صنایع و گروه های مشخص سرمایه داران به امری عمومی، سراسری و "عام ‏المنفعه"و هم ورود قابل ملاحظه سایر طبقات به مراکز تحصیلات عالی.  ریشه اجتماعى لايه تحصیل کرده در قرن ١٩ اروپا عمدتا خرده ‏بورژوايى بود(5). ‏
البته، روشنفکران همان دانش جویان نیستند، اما روشنفکری از دانشجویی منتج می شود. بدون چنین افزایش عظیمی در جمعیت دانش ‏جویان و توسعه عمومی امور دانش جویی،  پدیده روشنفکری نیز ظاهر نمی شد. این تاکید از لحاظ دیگری نیز اهمیت دارد و آن جلب توجه به ‏ريشه های اجتماعی مشترک روشنفکر با سایر لایه های تحصیل کرده است. هر روزه در ازای هر روشنفکر جدیدی که از دل تحصیل کردگان ‏متولد می شود. هزاران مدیر و تکنوکرات سرمایه داری نیز استخراج می شوند. به عبارت ساده تر، آن فراشدی که یک انسان تحصیل کرده را در ‏زمره روشنفکران قرار می دهد، همان است که یکی دیگر را مامور و معذور وضعیت موجود نیز می سازد، پس همان است که می تواند یکی را ‏به دیگری تبدیل سازد.