سر انجام  : «روشنفكر» كيست و كجاست؟

رضا مرزبان

‏     پرويز عزيز، مطلبی از من خواستهای كه خودم را برای نوشتن آن صالح نمیبينم؛ يا به عبارت روشنتر،‌ فرسنگها با آن فاصله پيدا كردهام. ‏بحث روشنفكر ومقولهء روشنفكری به زمانهای دور باز میگردد؛ نكتهيی كه از بديهيّات است. امّا بديهيّات، بنا بر خصلت بديهی بودنشان، ‏هنگامی كه زير ذرّه بين قرار میگيرند، توصيف ناپذير میشوند.‏
‏      روشنفكری، روشن انديشی و روشن بينی، همزاد عصر روشنگری است ؛ همان طور كه دانشمند با دانش، و فيلسوف با فلسفه گره خورده ‏است . اگر كليسا در سال 1600 «جيوردانو ـ برونو» دانشمند ايتاليايی را ــ كه باور خود را به جهان بی پايان ، در برابر جهان بسته و پايان ‏پذير كليسا قرار داد ــ  در آتش نمی سوزاند؛ شايد امروزبهانه يی برای برجسته كردن نقش روشنفكر در جامعه و در تاريخ نداشتيم. ولی اين ‏جنايت كليسا، كه در بارهء‌ مردم عادی به نام جادوگر ونظير آن مجازات رايج روز بود، بی اين كه كسی به آن اهميت بدهد، آغاز عصر روشنگری ‏شد و روشنی خود را از آتشی كه قهر نمايندگان مذهب  برای سوختن آن دانای زمانه افروخته بود، وام گرفت.  كسان ديگر هم در تاريخ علم ‏هستند كه در راه كسب دانش و ترويج آن دچار مصيبت و سخط كليسا شده اند؛ «كپلر»، ايتاليايی ديگر و معاصر برونو، از تعقيب وآزاركليسا به ‏خارج گريخت، وسی سال بعد، در دانمارك ،با مسكنت درگذشت. سرگذشت «گاليله» را هم همه می دانند : او كه جرأت كرده بود، در كتابش ‏از گردش زمين به دور خورشيد بحث كند، به واتيكان احضار گشت ودر پيشگاه پاپ،و در(دادگاه انكيزيسيون) ناگزيرشد زانو به زمين بزند و با ‏صدای بلند استغفار كند و بگويد زمين گرد نيست... وبعد شهرت يافت كه پس از بيرون آمدن از دادگاه، با انگشت به ديوار نوشت :"زمين گرد ‏است و به دور خورشيد می چرخد" . ‏
‏       تاريخ اين "محاكمه" سال 1633 ميلادی بود ؛ زمانی كه كليسای كاتوليك، در اوج قدرت، و استيلای مطلق بر مدرسه و دانشگاه به نقطه ‏يی ر سيده بود كه نيازداشت  اوراق كتاب و كلام استادان مدرسه ها و دانشگاه ها را بكاود، تا در آنها كلامی خلاف كتاب مقدس و ‏تفسير"قدّيسان كليسا" نباشد: مدرسه ها و دانشگاه هايی كه كليسا خود برای ترويج مسيحيّت و تربيت كادرهای مذهبی داير كرده بود ؛ و بر ‏زندگانی شاگردان و استادان آنها نظارت داشت، پايگاه الحاد به شمار می آمد. برونو، استاد دانشگاه بود كه با اعلام «جهان بی پايان» ديوار پندار ‏ايمان شدهء واتيكان راــ كه جهان را در حقارت بينش خود محصور كرده بود و بر آن حكومت می كرد ــ فرو ريخت و خشم تعصب كور( ‏دستگاه انكيزيسيون) را برانگيخت.‏
‏       « جيوردانو ـ برونو»، «كپلر» و «گاليله» سه نمونهء جبهه گيری دربرابر« دگماتيسم » ‏
حاكم برقدرت بودند. يكی درميان شعله های آتش سوخت، تا تازيانهء بيداری برای  ديگران و خاصه مؤمنان باشد كه با ايمان كور و كرخود ، ‏تسليم رسم و راه ارادهء حاكم بودند. دومی تن به گريز و تبعيد ناگزير داد تا از سخط آتش شعله ور هيمه ها دور بماند. و سومی، راه مدارا با ‏دستگاه انكيزيسيون را پيش گرفت و رهايی از زبانه های سركش آتش محكمه را با قبول توبه و انكار دانش خود، به دست آورد. امّا، هرسه به ‏رهايی دانش از اسارت قدرت ــ كه كليسا مظهر آن بود ــ خدمت كردند. و آغازگران عصر روشنگری شدند ؛ عصری كه ازشناخت جهان بی ‏پايان و اختراع ابزار نظارهءاختران حركت كرد تا سرانجام به زمين وبه انسان رسيد  و برای رسيدن به شناخت، به «شك» رو آورد ؛ و از شك به ‏خويش، به وجود خود راه يافت. از سرنوشت برونو، تا مرگ «دكارت» نيم قرن فاصله بود . امّا، دنيای بسته و راكد كليسا را يك عصر، يك دوران ‏، ازافق گشوده در برابر بينش و دانش پويا، جدا می كرد.‏
‏        خرد گرايی «دكارت»، راه اهل دانش را ، از بن بستی كه «ايمان» كليسايی قرن ها، سد كرده بود،عبور داد. و به مسير طبيعی انداخت.   ‏نخستين بازتاب اين آغاز،پايان يافتن قرن ها اسارت فلسفه از زندان دين و كليسا بود كه راه آزادی دانش را هم از فلسفه هموار كرد. و چهره ‏های واقعی انديشه گران باستان را كه در كارگاه "دگم" مذهبی، مسخ و درهم شده بود، به آنها باز گرداند. و دانش ها را يك يك از انبان فلسفه ‏بيرون كشيد و راه پيشرفت آنها را گشود. فلسفه خود بال وپر بازكرد.و در برابر كليسا ايستاد. و مبارزه ء دراز آهنگی بين دانش كه هر روز بيشتر ‏گسترده می شد، و تكنيك كه دست اندازی انسان را بر طبيعت تنوع می بخشيد،با عوامل مانع پيشرفت، در گرفت ؛ عواملی كه در طبيعت ‏محيط بر آدمی، تا قدرت حاكم بر روابط  اجتماعی او، متراكم است.   ‏
‏      البته، به اين آسانی و سادگی كه به زبان و روی كاغذ می آيد، روشنگری ، به سامان نرسيد. و زدودن انديشه، از انباشتهء هزاران سال غبار ‏ناآگاهی، ترس و تأثر از ناسازگاری های طبيعت،و آويختن (با) و گريختن ( از) آن ؛ و عوارض اجتناب ناپذير ناشی از «اجتماعی زيستن» كه ‏تاريخ تمدن را می سازد، و تجسم آن در ادوار مختلف تاريخ، از غار نشينی تا كوچ گری و وابستگی به زمين و دوران دراز مدت نظام بردگی ــ ‏كه استيلای حكومت دينی ، يكی از مراحل آن است ــ  هم چنان اشتغال روز فلسفه و دانش است. ‏
‏      مبارزه با طبيعت، كه در جبهه های مختلف پيش می رود،با همهء گستردگی، امروز ديگر روی خط های موازی همواری  افتاده است . اما ‏آنجا كه نوبت به نظام های اجتماعی می رسد مبارزه، با عوامل سد حركت، خطر آفرين می شود. زيرا، ادوار تاريخی كه تا امروز بر تمدن ‏گذشته، در برههء جابه جايی‌ خود، درهم ادغام شده؛ و چينه وار روی هم قرار گرفته است. و هرچينه، در شرايط جديد،از دست آوردها و ‏انباشته های چينهء زيرين، برخوردار می شود. در انقلاب فرانسه، كليسا و سلطنت، دو هدف اصلی خشم و عصيان بود. و سخت ترين خشم ‏انقلابی را از سرگذراند. امّا،