روشنفکر و قدرت علیه قدرت

رامین جهانبگلو

رابطۀ روشنفکران و قدرت از پیچیده‌ترین مسائل تاریخ مدرنیته است. نه فقط به این دلیل که روشنفکران بنا به تعریف همواره منتقدان ‏قدرت بوده‌اند، بلکه همچنین به این علت که روشنفکران از بسیاری جهات در شکل‌گیری و استحکام قدرتهای سیاسی در دوران مدرن نقش ‏داشتند. شاید به همین دلیل رابطۀ روشنفکران و قدرت همیشه با تنش و یأس همراه بوده است. ولی فاصله‌گیری روشنفکران از قدرت همزمان ‏موجب جلب شدن آنان به قدرت و پیروی از نوعی ارادۀ معطوف به قدرت بوده است. در اینجا می‌توان به دو مثال افلاطون و هایدگر اشاره کرد ‏که هر دو در دوران زندگی فکری خود درگیر جذابیت قدرت و «سندروم سیراکوز»* شده‌اند.‏
ولی از این موضوع مهم که بگذریم، مسلم است که در رابطۀ روشنفکر با قدرت همزمان عقلانیتی در کار است که عمل و محصول این رابطه ‏می‌باشد. به عبارت دیگر، معادلۀ روشنفکر و قدرت از سرنوشت عقل مدرن، چه در وجه ابزاری و چه در شکل انتقادی، جدا نیست. از این رو، ‏تحول روشنفکری و رابطۀ آن با قدرت با شکل‌گیری تاریخی عقل فلسفی همراه بوده است. سقراط را می‌توان همزمان اولین نمایندۀ روشنفکری ‏و عقل فلسفی دانست. جملۀ معروف سقراط «زندگی بدون آزمون ارزش زیستن ندارد»، اولین تجلی مهم عقل فلسفی و بیانگر نخستین حرکت ‏روشنفکری در تاریخ بشر است. در واقع پرسش سقراط دربارۀ زندگی و اهمیت نگرش به معنای طرح پرسش دیگری در قالب مسؤولیت ‏شهروندی روشنفکر و نقد او از پدیدۀ قدرت است. در اینجا هدف سقراط اشاره به زندگی فردی نیست، بلکه بیش از پیش نگاهی فلسفی به ‏معنای اجتماعی و سیاسی زندگی انسان است.‏
بدین عبارت، مسؤولیت شهروندی روشنفکر که با نقد سقراطی از قدرت آغاز می‌شود و سرانجام به مرگ سقراط می‌انجامد، بار دیگر با شرکت ‏روشنفکران در قضیه دریفوس و مقالۀ معروف امیل زولا «من متهم می‌کنم» تکرار می‌شود و حیاتی نو می‌یابد. در حقیقت مقام روشنفکر ـ ‏شهروند و نقد او از قدرت را که سقراط در قرن پنجم قبل از میلاد در آتن و در قالب پرسش‌های فلسفی بیان می‌کند با قضیه دریفوس و ‏شجاعت اخلاقی افرادی چون زولا بعدی همگانی و ماهیتی جهانشمول به خود می‌گیرد. هرچند که ولتر و روسو در قرن هجدهم اروپا و قرنها ‏پیش از آنان سقراط در آتن باستان فعالیت روشنفکری را بر مبنای حضور دائمی فیلسوف در گسترۀ همگانی قرار دادند، ولی به هر عنوان ‏نمی‌توان منکر این امر شد که قضیۀ دریفوس سال صفر حضور روشنفکران در عرصۀ عمومی جامعۀ مدرن است. چخوف، نمایشنامه‌نویس ‏معروف روسی دربارۀ محاکمه زولا می‌نویسد: «همه روشنفکران اروپا طرف زولا را می‌گیرند». در اینجا چخوف از کلمه روسی اینتلیجنتسیا ‏Intelligentsia‏ برای صحبت دربارۀ روشنفکران استفاده می‌کند. بنا به گفتۀ آیزایا برلین کلمه روسی ‏Intelligentsia‏ نخستین بار توسط ‏شخصی به نام بوبوریکین در 1860 به کار می‌رود و به افرادی اشاره دارد که خارج از چارچوبهای سنتی جامعه روسیه مثل روحانیت، اشراف و ‏دهقانان قرار می‌گرفتند و با بینشی انتقادی به دوران خود می‌نگریستند. همچنین روشنفکران روس به دو دستۀ اسلاووفیل ‏‎(Slavophile)‎‏ و ‏غرب‌گرا تقسیم می‌شدند که هر یک به نوعی تحت تأثیر افکار ملی‌گرایانه یا آموزه‌های انقلابی بودند و برخی از آنها در دوره‌های بعد مثل ‏گورکی به صف بلشویک‌ها پیوستند و یا مثل بردیو ‏‎(Berdiaev)‎‏ به تبعید رفتند. در دهه‌های پایانی نظام کمونیستی در اتحاد جماهیر ‏شوروی، کلمه اینتلیجنتسیا بیشتر در مورد افرادی به کار می‌رفت که کارگران ذهنی و فرهنگی بودند یا به فعالیت‌های علمی مشغول بودند.‏
قضیۀ دریفوس هویت جمعی جدیدی در میان روشنفکران اروپایی بوجود آورد. زولا در دفاع خود از دریفوس به دو مفهوم «حقیقت» و ‏‏«عدالت» اشاره می‌کند که به عنوان نقطۀ شروعی برای جنبش روشنفکری غرب و جایگاه اخلاقی و اجتماعی آن به حساب می‌آید. زولا در ‏مقالۀ معروف خود «من متهم می‌کنم» که در روز 13 ژانویه 1898 در روزنامه اُرور ‏Aurore‏ به چاپ رسید می‌نویسد: «اگر حقیقت را زیر ‏زمین پنهان کنید، انباشته می‌شود و با چنان نیروی انفجاری آشکار می‌شود که همه چیز را با خود نابود می‌کند». زولا در اینجا از انفجار ‏حقیقت و عدالت سخن می‌گوید که در برابر قدرت می‌ایستد. مبارزۀ روشنفکری افرادی چون امیل زولا برای حقیقت‌جویی و عدالت اجتماعی ‏چهره‌ای اسطوره‌ای از روشنفکر ساخت که به عنوان فردی بود که همیشه در جهت منافع بیگناهان و مظلومان و علیه قدرت سخن می‌گوید. با ‏حرکت امیل زولا و «مانیفست روشنفکران»، گفتمان روشنفکری از چارچوب ادبی و آموزشی و علمی فاصله گرفت و در قالب اندیشه انتقادی ‏تبدیل به «گفتمان حقیقت» شد. از این پس حقیقتی که روشنفکر از آن سخن می‌گفت و در جهت مبارزه‌ای اجتماعی و سیاسی آن را پیشه ‏می‌کرد، حقیقتی جهانشمول بود. بدین عبارت، استقلال و اقتدار معنوی روشنفکران در رویارویی حقیقت با قدرت شکل گرفت. از این رو، ‏مسؤولیت روشنفکران به صورت بخش تفکیک ناپذیری از ایدۀ جهانشمولیت درآمد. از این دوره به بعد، اقتدار ویژۀ روشنفکری سخن گفتن ‏دربارۀ اخلاق و حقیقت در برابر قدرت بوده است. ولی تصویر قهرمانانه و اخلاقی روشنفکرـ شهروند که با مقالۀ «من متهم می‌کنم» زولا در ‏قضیۀ دریفوس به مدافع حقیقت و عدالت تبدیل شده بود، به تدریج با اعتلای ایدئولوژیهای توتالیتر قرن بیستم کم‌رنگ شد و نوعی ‏‏«روشنفکری ضد روشنفکر» (به قول آدورنو) یا «خیانت روشنفکری» (به گفتۀ ژولین بندا) شکل گرفت. بندا در ازای کلمۀ ‏intellectual‏ از ‏مفهوم ‏‎“Clerc”‎‏ (به معنای فردی که در جست و جوی هدفی عملی نیست و به دنبال کسب علم و آفرینش هنری است) استفاده می‌کند. از ‏این جهت، بندا معتقد است که روشنفکر باید در جست و جوی عقل و حقیقت باشد و از ارزشهایی چون  ایمان و عشق و شجاعت و اهداف ‏ایدئولوژیک پرهیز کند. به گفتۀ بندا تنها بدین گونه روشنفکران قادرند وجدان بشریت باشند و با قرار گرفتن فرای ارزشهای جهانی اختناق و ‏اقتدار را نقد کنند. بدین عبارت، ژولین بندا روشنفکر را حامل ارزشهایی جهانشمول، فراملی، فراتاریخی و فرافرهنگی می‌داند و قابلیت نقد ‏قدرت را در ارتباط با این ارزشها تعیین می‌کند. نقد بندا از روشنفکران ایدئولوژیک زمان خود بی شباهت به نقد افلاطن از سوفسطاییان نبود و ‏به گفته مقولۀ «روشنفکر متافیزیکی» را در برابر مقولۀ «روشنفکر ـ شهروند» سقراطی ـ زولایی قرار می‌داد. بندا بر این اعتقاد بود که ‏روشنفکران با حضور در گسترۀ همگانی به رسالت خود، که دفاع از ارزشهای متافیزیکی و معنوی است، خیانت می‌کنند. ناگفته نماند ارزشهای ‏متافیزیکی که بندا در کتاب خیانت روشنفکران در برابر واقعیت‌های سیاسی زمان خود قرار می‌داد، پاسخی مستقیم و صریح به مسائل ‏سیاسی ـ اقتصادی سالهای پایانی 1920 در اروپا و افول ارزشهای سنتی بورژوازی بود. دقیقاً این تنش میان واقعیت‌های سیاسی میان دو جنگ ‏بین‌الملل و ارزشهای فلسفی و متافیزیکی بود که موجب تقویت روشنفکری چپ در اروپا شد. در این راستا، آنتونیو گرامشی با ابداع مفهوم ‏‏«روشنفکر اورگانیک» و رد نظریۀ زولایی روشنفکر خودمختار، بحث جدیدی را دربارۀ رابطۀ روشنفکران و قدرت آغاز کرد. از نظر گرامشی میان ‏‏«روشنفکران سنتی» (یعنی معلمان، کشیشان و کارمندان یا دیوانسالاران) که به استحکام فرهنگ هژمونیک کمک می‌کردند و «روشنفکران ‏اورگانیک» که بخشی از جامعۀ مدنی بودند، تفاوت اساسی وجود داشت. از دیدگاه گرامشی روشنفکران اورگانیک قابلیت ایفای نقش ضد ‏هژمونیک را دارند و می‌توانند در مبارزه ایدئولوژیک برای تغییر اجتماعی شرکت داشته باشند. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که گرامشی ‏برخلاف بندا معتقد به شرکت فعال روشنفکران در زندگی عملی و حیطۀ عمومی بود. او این شرکت فعال را همراه با آگاهی انتقادی روشنفکران ‏می‌دید.