تراژدی روشنفكری ما‏

اين مقاله‌يِ شتاب‌زده را بايد همچون درآمدي‌ به «پديدارشناسیِ» ذهن و روانِ روشنفكريِ ما دانست، «ما»يي‌ كه مي‌بايد برایِ روشن كردنِ ‏تاريكناهایِ «روشنفكرانه»ی آن از نو به آن انديشيد.‏
                                                              داریوش آشوری

روشنفكری چی ست؟ روشن‌فكر كی ست؟ ما «روشنفكرانِ» ايرانی را با اين مفهوم چه نسبتي‌ـ ست؟ اين نسبت از كجا و چرا آمده است؟ ما ‏‏«روشنیِ» فكرِ خود را از كجا گرفته ايم؟ اين «روشنی» در برابرِ كدام «تاريكی» ست؟ آيا در پسِ اين «روشنی» تاريكی‌هایِ ناشناخته‌اي‌ـ ‏نيست كه در پسِ پرده‌يِ ناــ پرسيده‌ها پنهان مانده اند؟ آيا روزگارِ آن نرسيده است كه آن پرسش‌هايي‌ را بر زبان آوريم كه بنيانِ آن ‏‏«روشنی»ها را از هم مي‌گشايد و تاریکیهایِ پسِ پشتِ شان را نمايان مي‌كند؟ يعني، پرسش‌هايي‌ كه ما را به رويارويی با خود می‌كشاند، به ‏پرسيدن از اين‌كه ما كيستيم، به چه مي‌انديشيم، اگر كه به‌راستی می انديشيم، و «روشنیِ» اين انديشه از كجاست؟ به عبارتِ ديگر، از پیِ آن ‏روشنگریِ آغازيني‌ كه اين «روشن‌فكری» را برایِ ما به ارمغان آورده است، اكنون نيازمندِ روشنگریّ ديگري‌ هستيم؛ روشنگری اي‌ كه بر ‏تاريكي‌هایِ پسِ پشتِ آن روشنايیِ نخستين نورِ تازه‌اي‌ بيندازد تا به‌ روشنیِ تازه‌اي‌ درباره‌یِ آن برسيم.‏
دنبال كردنِ اين طرح و رفتن تا بيخـ وـ بن آن ـــــ اگر ممكن باشد ـــــ ما را به ميدانِ پهناوري‌ از پژوهشِ تاريخي و تحليلِ جامعه‌شناسانه ‏مي‌كشاند كه در يك مقاله نمی‌گنجد. امّا در اين بحثِ كوتاه در بابِ «تراژديِ روشنفكريِ ما» از اين نكته‌يِ اساسي نمي‌توان گذشت كه ‏روشنفكريِ «ما» چيزي‌ برآمده از بنياد و متنِ تاريخي‌ نيست كه «ما» آن را تاريخِ خود مي‌دانيم (اين‌كه «ما» را در گيومه مي‌گذارم به اين معنا ‏ست كه اين «ما» هم از ديدگاهِ تاريخ‌انديشي جايِ بحث و تحليل دارد. اين «ما»، به گمانِ من، بيش از آن‌كه نماينده‌ی دوام و پيوستگيِ ‏تاريخي باشد، فراورده‌يِ گسستي‌ ست در اين تاريخ؛ همان گسستي‌ كه پديدار شدنِ مدرنيّت در متنِ همه‌يِ تاريخ‌هايِ «سنتّي» و همه‌يِ ‏فرادادهايِ تاريخي پديد آورده است و در اين مقاله به آن خواهم پرداخت.)‏
‏«روشنفكر» در زبانِ ما ـــــ كه از روزگارِ جنگِ جهانیِ دوّم، از راهِ حزبِ توده، باب شد ـــــ جانشينِ «منوّرالفكر» است كه پيش از آن از ‏حدودِ جنبش مشروطيّت از تركیِ عثمانی به فارسي راه يافت. و هر دو برابرنهاده‌اي‌ هستند برايِ ‏intellectuel‏ در زبانِ فرانسه. واژه‌یِ ‏intellectual‏  در اصل صفتِ نسبيِ ‏intellect‏ (عقل) است، به معنایِ «عقلی». به دنبالِ جنبشِ روشنی‌يابی ‏‎ (Enlightenment)‎‏ در ‏سده‌یِ هجدهم، بود كه «انتلكتوئل» به صورتِ اسم برایِ كساني‌ باب شد كه فرهيخته و دانش‌آموخته و هوادارِ ايده‌ها و آرمان‌هايِ ‏‏«روشني‌يابي» به‌‏‎ ‎شمار مي‌آمدند. اينان همان هواداران و پردازندگانِ ايده‌هايِ «تغييرِ جهان»اند؛ ايده‌هايي‌ كه در قالبِ «ايسم»هایِ سياسی و ‏اجتماعی به نامِ ايدئولوژی در قرنِ نوزدهم قالب‌گيری شدند و از غربِ اروپا به شرقِ آن رخنه كردند و سپس به دنياهایِ «شرقی» راه يافتند و ‏پايه‌هایِ جنبش‌هایِ روشنفكرانه را در سراسر جهان گذاشتند.‏
اين تزِ ماركس در «تزهايي‌ درباره‌یِ فويرباخ» كه مي‌گويد: «فيلسوفان تاكنون جهان را تفسير كرده‌اند، از اين پس آن را تغيير بايد داد»، در آغازِ ‏قرنِ نوزدهم فرمول‌بنديِ كوتاه و دقيقي‌ ست از عصرِ روشنفكري، «عصرِ ايدئولوژی»، كه روشنفكران در آن، در مقامِ حاملانِ ايده‌ها در قالبِ ‏ايدئولوژي‌ها، نقشِ بزرگ تاريخيِ خويش را آغاز كردند، يعني تغييرِ جهان. انقلابِ علمي، انقلابِ صنعتي، و انقلاب‌هايِ سياسي و اجتماعي كه ‏در اروپا با عصرِ روشنی یابی و انقلابِ فرانسه آغاز شد، در طولِ دو سده‌یِ نوزدهم و بيستم تمامیِ ساختارهایِ پيشينِ طبيعي و ذهني و ‏اجتماعي و سياسی را نخست در اروپا و سپس در سراسرِ كره‌یِ زمين زيرـ وـ زبر كرده است. جهاني‌ كه اكنون، در آغاز سده‌اي‌ ديگر، شاهدِ آن ‏ايم، به جهانِ پايانِ سده‌یِ هجدهم و آغازِ سده‌یِ نوزدهم هيچ شباهتي‌ ندارد. در اين مارشِ عظيم، ايده‌ها و ايدئولوژی‌هایِ روشنفكرانه سراسرِ ‏كره‌یِ زمين را درنورديده و هيچ چيزي‌ را دست‌نخورده، هيچ چيزي‌ را «طبيعي» و بر سرِ جایِ خود، باقي نگذاشته است. اكنون با آن‌چه ‏‏«روشنفكری» با آرزوها و آرمان‌هایِ مدرن‌اش با جهان كرده است، شاهدِ پايان دوران جهانِ زيرِ نفوذِ روشنفكران («پايانِ عصرِ ايدئولوژي»، ‏چنان كه از چند دهه پيش در امريكا گفته اند)، و در نتيجه، پايانِ عصر روشنفکری، به معنایِ ديرينه‌ترِ آن، نيز هستيم. شور و شيداییِ ‏روشنگرانه و روشنفكرانه برايِ «تغيير جهان» به پيدايشِ جهاني‌ انجاميده است كه تغييرِ بی‌مهار و شتابِ بی‌امانِ آن را هيچ ايدئولوژیِ ‏پيش‌انديشيده‌اي‌ سد نمي‌تواند كرد؛ جهاني‌ كه خودكار و خودمَدار به سویِ آينده‌اي‌ مي‌تازد كه هيچ‌كس سرانجامِ آن را حدس نمي‌تواند زد. ‏‏«روشنفكران»، آن پيشتازانِ انديشه‌یِ تغييرِ جهان و طرح‌افكنانِ آن، اكنون خود كارگزارانِ زنجير شده به اين ماشينِ مهار گسيخته اند كه ‏چاره‌اي‌ جز فرمان‌بري از سازــ وـــ كارِ پرزورِ بی‌امانِ آن ندارند. آن «تزِ» پيامبرانه‌يِ ماركس حكمي‌ ست درباره‌يِ پايانِ كارِ فيلسوفان و آغازِ ‏كارِ روشنفكران (اگرچه در روزگارِ او هنوزعنوانِ «انتلكتوئل» به صورتِ اسم رواج نيافته بود). و او خود يكي‌ از آخرين فيلسوفانِ سنّتِ ‏روشن‌انديشی و از برجسته‌ترين پيشروانِِ روشنفكری بود كه ايده‌های‌اش در قالبِ ايدئولوژيِ ماركسيسم، در لرزاندنِ زمين و زيرــ وــزبر كردنِ ‏جهان و ريشه‌كن كردنِِ هر آن‌چه تا آن زمان در عالمِ خود بر سرِ پای ايستاده بود، نقشي‌ بزرگ داشت. سايه‌یِ بزرگِ او با ايده‌هایِ پيامبرانه‌اش، ‏در قرنِ بيستم، در بخشِ عمده‌اي‌ از جهان بر كره‌یِ زمين افتاد. او پدرِ معنویِ بزرگ‌ترين پروژه‌یِ روشنفكرانه‌اي‌ ست كه در كره‌یِ زمين برايِ ‏برپا داشتنِ «جهاني‌ ديگر» بر اساسِ ايده‌ها، اجرا شد. پايانِ قرنِ بيستم شاهدِ فروريختنِ اين پروژه‌یِ عظيم و بس سنگين‌بها بود. با فروريختنِ ‏اتحاد جماهيرِ شوروي، درواقع، عصرِ روشنفكری، عصر پروژه‌هایِ كلانِ بازسازیِ جهان با ايده‌ها و ايدئولوژی‌هایِ پيش‌انديشيده، پايان يافت.‏
بنيادی‌ترين ايده‌یِ روشنفكری همان است كه خواجه حافظِ ما گفت: «عالمي‌ از نو ببايد ساخت وز نو آدمي‌!». يعنی، عالم و آدمي‌ كه تاكنون ‏بوده عالمي‌ و آدمي‌ ناكامل بوده است، ناعادل، نااخلاقی. می‌بايد جهاني‌ انسانی بنا كرد، جهاني‌ با ريشه‌ای‌ترين مفهومِ عدالت و اخلاق، جهاني‌ ‏رها از جهل، بنا شده بر «علم» (زيرا علم پيشاپيش دارایِ بنيان و جهتِ اخلاقي انگاشته می‌شود). از اين‌رو، نخست طبيعت عرصه‌یِ تاختـــ ‏وـــ تازِ ايده‌ها و شناخت می شود و سپس جامعه و سياست و اقتصاد. با نفیِ جهانِ كنوني مي‌بايد «جهاني‌ ديگر» بنا شود. در اين «مي‌بايد» ‏تماميِ مفهوم «جبر» يا ضرورتِ تاريخی نهفته است كه روشنفكران هم شناسندگان و هم به فرجام رسانندگانِ آن اند (با اين اشاره به ريشه‌هایِ ‏متافيزيكیِ ايده‌ها و آرمان‌هایِ روشنفكرانه ـــــ هر چند در قالبِ «ماترياليسم» ـــــ توجّهي‌ بايد كرد، كه جايِ بحثِ بيشتر درباره‌یِ آن اين‌جا ‏نيست.) با كولونياليسم اروپايی و مأموريتِ تمدن بخشی‌اش، كه فراورده‌يِ ايده‌های روشنفكرانه بود، در عالمِ فرهنگ و تاريخ هر آنچه در عالمِ ‏خود («در ـــ خود») می‌زيست از ميدانِ جاذبه‌یِ خود و تاريخِ خود بيرون آمد و در ميدانِ جاذبه‌يِ اروپامَداري و تاريخِ اروپا به گردش درآمد. از ‏اين پس سرنوشتِ همه‌یِ تاريخ‌ها و فرهنگ‌ها آن بود كه در مدارِ تاريخِ جهانی به گردش درآيند و به سویِ فرهنگِ جهانی حركت كنند. با ‏قدرتِ عظيمِ ايده‌هایِ مدرن و زورِ علم و تكنولوژی آن است كه ديوارهایِ همه‌یِ عالم‌هایِ «سنّتی»، همه‌ی عالم‌هایِ در ـــ خود ـــ فروبسته‌یِ ‏بشری، همه‌ی فرهنگ‌های قومی و قبيله‌ای، همه‌ی تمدن‌هایِ «نيمه‌بربری»، به قولِ ماركس، فرومي‌ريزند. با اين فروريختگي‌ها ايده‌هایِ مدرن ‏ـــــ كه ايده‌هایِ «راديوآكتيو» اند ـــــ به همه‌ جا نشت می‌كنند و با خود، همچون صورِ اسرافيل، ندایِ رستاخيز برایِ «عالمي‌ ديگر» و ‏‏«آدمی ديگر» را می‌برند. با نشتِ اين ايده‌ها ست كه نخستين فرنگی‌مآبان، يا نخستين «متمدنان»، در جهان‌های «سنّتی» پديد می‌آيند؛ يعني، ‏نخستين روشنفكرانِ غيرِاروپايی كه مدلِ جهانِ آرمانی‌شان را از اروپایِ غربی الهام می‌گيرند و اروپايِ غربی برايِ ايشان همان جهانِ آرمانی يا ‏بهشتِ گم‌شده است. با اين روند، جهانِ بس كانونیِ (‏polycentic‏) پيش‌مدرن به جهان تك‌كانونیِ مدرن بدل مي‌شود، كه كانونِ آن اروپاي ‏غربي ست. بازمانده‌ی جهان به حاشيه يا محيط‌هايِ پيرامونيِ زيرِ نفوذِ آن يا، به عنوانِ كولوني، زيرِ فرمان‌فرمايیِ سرراستِ آن درمي‌آيند. از ‏كانونِ اين جهانِ تك‌كانونی ست كه مثال‌واره‌یِ (‏Paradigm‏) مدرنِ انسانيّت پرتوهایِ خود را به سراسرِ زمين می‌افشاند و تمامی كانون‌های ‏ديگرِ زندگی و فرهنگ را دچارِ بحرانِ بنيانی مي‌كند.‏
مرادــ ام از اين درامدِ كلی و فشرده آن است كه در بحثِ روشنفكریِ «ما» اين پديده را، با همه‌یِ ويژگی‌هایِ بومی و محلی‌اش، می‌بايد بر ‏زمينه‌یِ تاريخِِ جهانی روشنفكری ديد و فهميد. اين روشنفكری نيز، همچون همه‌ی «روشنفكری»ها در سراسرِ كره‌ی زمين، فراورده‌ی ‏جهان‌گيری آرمان‌ها و ايده‌هایِ روشنی یابیِ اروپايي و انقلابِ علمي و صنعتي و كولونياليسم اروپايي ست، و تاريخِ پيدايشِِ آن در «جهانِ ‏پيرامونی» از نيمه‌یِ دوم سده‌ی نوزدهم فراتر نمي‌رود. اگر به تاريخِ پيدايشِ آن نگاهي‌ بكنيم، مي‌بينيم كه چه‌گونه از پايانه‌هایِ قرن نوزدهم و ‏آغازِ قرن بيستم رفته ــ رفته نطفه می‌بندد و شكل می‌گيرد و از آن پس با بيرون آمدنِ تاريخِ بومی از محورِ خود و به گردش افتادنِ آن بر ‏محورِ تاريخِ جهانیِ اروپا ـــ كانون، اين روشنفكری نيز، همچون سايه‌اي از روشنفكریِ كانوني، همراه با جهانِ بومیِ خود دستخوشِ امواجِ تاريخِ ‏جهانی می‌شود و با آن بالا و پايين می‌رود و به اين‌سو و آن‌سو كشانده مي‌شود.‏
روشنفكری (يا به اصطلاحِ اصلي‌اش ‏intellectualisme‏) كه بنيادــ اش بر ايمان به عقل و علم بود و از دلِ اميدها و آرمان‌هایِ روشنی‌يابی ‏برآمده بود، با زيرــوــزبر كردنِ تصويرِ جهان در چشم بشريّت و آفريدنِ جهانِ مدرن، با فراافكندنِ اميدِ بزرگ به آينده‌یِ بشر، با خيالِ آفريدنِ ‏بهشت بر رویِ زمين با ايده‌هایِ جهان‌روا (‏universal‏)ی‌اش ـــــ آن ايده‌هایِ «راديواكتيو» ـــــ به هر جا كه نفوذ می‌كرد، با آذرخشي‌ از ‏‏«روشني‌يابیِ» خود كه به ذهن‌ها می‌زد، روان‌ها را شعله‌ور مي‌كرد و نمونه‌هایِ بومیِ خود را می‌آفريد، يعنی انسان‌هایِ «روشنفكر»، انسان‌های ‏حاملِ ايده‌هایِ مدرن، ايده‌های تغييرِ جهان و آفريدنِ عالمي‌ و آدمي‌ ديگر.‏
پُرشورــ وــ غوغاترين ميدانِ اين نفوذ روسيه بود؛ آن ملتِ نيرومندِ نوخاسته با امپراتوريِ پنهاورـ اش، با اُرتدوكسی‌اش، و جهاني‌ از نظامِ ‏سياسی و طبقاتی و دينِ قرونِ وسطايی و پادشاهیِ استبدادی، كه بيشتر به يك امپراتوریِ آسيايی می‌مانست. نفوذِ ايده‌ها و آرمان‌هايِ ‏ليبراليسم و سوسياليسم و چشم‌اندازهایِ آرمانشهری مدرن به روسيه در آن غوغا و ماجرايِ عظيمي‌ به‌ پا كرد كه شاهدِ اوج گرفتن و ‏فروافتادن‌اش در قرنِ گذشته بوديم. آنچه آن‌ جا روی داد نشانِ قدرتِ انفجاریِ عظيمِ برخوردِ گفتمان‌هایِ انقلابی علمی و فلسفی و ايدئولويكِ ‏مدرن با ذهنيّتِ اُرتدوكسِ پيش‌مدرن بود؛ برخوردي‌ كه انقلابِ بولشويكي و پيامدهايِ شگفتِ آن را به دنبال داشت.‏