هویت و مناسبات جدید
شروع تدريجي مناسبات سرمايه داري در غرب و سرانجام تفوق آن بر ساير مناسبات كهن مسائل بي‌شماري ايجاد كرد كه سه عنصر آن در ‏بحث کنونی ما دخالت دارد.‏
اول آن كه، پيدايش فرقه‌هاي مختلف پروتستانيسم قدرت فائقه و سيطره‌ي كليساي رم را به مصاف طلبيد و نه تنها به تدريج فرقه‌ها و ‏مذاهب معارض بي‌شمار ايجاد كرد بلكه حتي در درون كاتوليسيسم هم فرقه‌هاي پرشماري به وجود آورد و اين امر به آن جا رسيد كه امروزه ‏هر كشيشي مي‌تواند قدرت سلسله مراتبِِ خودِ پروتستانيسم و کاتوليسيسم را به مصاف بطلبد و بر حسب نظرات خود يا پيروان خود فرقه‌يي ‏ايجاد كند. تكفيرهاي پرمخاطره‌ي گذشته كم‌شمارتر و بي‌اثرتر شده‌اند. بنابراين هويت‌ها از سيطره‌ي قدرت‌هاي متعالي خارج و برحسب ‏نيازهاي واقعي يا توهمي مجموعه‌هاي مردم شكل مي‌گيرند. هزاران هزار كليساي كوچك و بزرگ، و تا اندازه‌اي فارغ از دستورات و اوامر پاپ‌ها ‏و كاردينال‌ها و يا سلسله مراتب ديگر به وجود مي‌آيند.‏
دوم. به وجود آمدن يا رشد و استقرار مجموعه‌هاي ملي يا ملت كشورها ‏‎(Nation-States)‎‏ كه خود مبحث جداگانه‌يي است در رابطه با ‏بحث ما نه تنها از نظر اقتصادي بلكه از طريق شكل دادن به هويت موثر بوده است. تصور مي رفت كه با ايجاد دولت ملي و ملت ــ كشور، ‏تفاوت‌هاي قومي لااقل در درون كشورهاي سرمايه‌داري کم‌رنگ شود. در عمل چنين نشده است. هنوز در اروپاي پيشرفته شدت قوم‌گرايي نه ‏ضرورتاً بر مباني اقتصادي بلكه بر مباني فرهنگي و اجتماعي حيرت‌انگيز است. در دورانِِ جهاني‌شدن سرمايه وجود اين پديده را بايد بتوان ‏توضیح داد. به نظر من موضوع نياز همیشگی به هويتِ فردي و جمعي اگر نه اساسي‌ترين لااقل يكي از دلايل پايداري اين پديده است.‏
سومين مساله‌یی که با پيدايش مناسبات سرمايه‌داري مطرح شد تشديد ازخودبيگانگي است. در مورد ازخودبيگانگي، انواع و مختصات آن‌ها ‏هم از كلاسيك‌ها مطالب بسياري در دست است و هم از انديشمندان اخير. بحث ما در اينجا ابداً توضيح و تبيين اين مساله‌ي گسترده و ‏جهان‌شمول نيست، تنها مي‌خواهيم در اين رابطه پرسشي را طرح و پاسخي را پيشنهاد كنيم كه در ادبيات موجود تا ان جا که می دانم از اين ‏زاويه به آن پرداخته نشده است.‏

عوارض ادامه ازخودبیگانگی ‏
انتظار مي‌رفت انقلاب سوسياليستي با تغيير مناسبات توليدي، در ادامه‌ي خود روبنا را دگرگون كند و از خودبيگانگي انسان را از ميان بر دارد. ‏به دلائل بي شمار اين امر يعني استقرار جامعه سوسياليستي به تعويق افتاده است . اكنون استثمار در سرمايه‌داري بالاتر و كالايي‌شدن همه ‏چيز وسيع‌تر و عميق‌تر شده و از خودبيگانگي انسان به حد بي‌سابقه‌اي رسيده است. انتظار می رفت استقرار سوسياليسم به محاذات تحولاتي ‏كه مي‌آفريند به از خودبيگانگي انسان خاتمه دهد. چنين نشد یعنی سوسیالیسم هنوز مستقر نشده و انسان از خودبيگانه در اوج مناسبات ‏سرمايه‌داري تنها و بي پناه مانده است . در اين حال چه بر سر انسان مي‌آيد؟ نبايستي از كلاسيك‌ها انتظار داشت كه جواب اين مساله را ‏مي‌دادند، چون هنوز مسئله طرح نشده بود ودر آن زمان اميد به دگرگوني مناسبات توليدي قدرتمند و بلافاصله بود و این انتظار وجود داشت ‏که استقرار سوسیالیسم شرایط امحا ازخودبیگانگی را فراهم کند. علاوه بر این تصور مي‌شد با پيشرفت علم تصورات خرافي و ماورايي هم به ‏تدريج از ميان خواهد رفت. جهل و ترس جاي خود را به دانايي و احساس امنيت خواهد سپرد. در عمل به علت عدم تحقق سوسیالیسم چنين ‏نشد و تشديد از خودبيگانگي وجه جديدي به وجود آورد كه موجب شد پیشرفت دانش هم نتواند وظیفه یی را که به عهده داشت انجام دهد ‏که خود بسياري از جنبه‌هاي رفتاري و روان‌شناختي مردم در جهان كنوني را توضیح می دهد.‏
در جهان امروز هر ساله نه تنها فرقه‌هاي بي‌شمار جديدي به وجود مي‌آيد، بلكه هر فال‌گير و شارلاتاني هم مي‌تواند عده‌اي از مردم را به ‏دور خود جمع كند. در امريکا هر سال كليساهاي فوق‌العاده بزرگ ‏‎(mega church)‎‏ جديدي به انبوه قبلي اضافه مي‌شوند و مبلغين ‏Evangelist‏ مسيحي حرفه‌يي ــ كه غالباً با ارتجاعي‌ترين بخش حاكميت هم رابطه دارند ــ و در حقيقت عوامل آگاه اجرايي سياست‌هاي ‏آن‌ها هستند، به ارشاد مردم از خودبيگانه و بي‌پناه مي‌پردازند(3). نگاهي به چهره‌ي اين هدايت‌شوندگان كه در مراسم‌شان مانند پرنده‌يي در ‏برابر مار مسحور شده‌اند دردناك است. سرمايه‌داري امروزي براي ادامه و تشديد اين وضع برنامه‌ريزي مي‌كند. هيچ چيز براي سرمايه‌داري بهتر ‏از انسان‌هاي از خودبيگانه و وامانده نيست، کساني كه پس از «تقديم» نيروي كار خود به دام حيله‌گراني كه سرنخشان در دست خود آن‌هاست ‏بيافتند.‏
بنابراين سرمايه‌داري هم از لحاظ ايجاد شرايط براي تشديد از خودبيگانگي و تشدید نياز به هويت‌يابي، و هم دامن‌زدن آگاهانه به باورهاي ‏خرافي ، بااستفاده از همه امکانات موجود و رسانه‌ها و مدارس و تشویق های مالیاتی در رشد اين پديده موثر بوده است.فقدان آن چه انتظار ‏مي‌رفت كه بشود و هنوز نشده است ــ ايجاد و استقرار مناسبات سوسياليستي ــ از عوامل اصلي براي امكان گسترش آن – ازخودبیگانگی و ‏باورهای خرافی - بوده است.‏