‏11‏
‏   در میان حوادث سیاسی¬ای که در سال¬های 1357- 1342 رخ دادند، از جمله، این حوادث اهمیتی تعیین¬کننده داشتند: آغاز نهضت اسلامی¬‏ی به ره¬بری¬ی روح¬الله خمینی، تولد گروه¬های اسلامی¬ای چون نهضت آزادی، مجاهدین خلق، تأسیس سازمان چریک¬های فدایی خلق. ‏
‏   حرکت روح¬الله خمینی با اعتراض به لایحه¬ی انجمن¬های ایالتی و ولایتی آغاز شد.(48) آن¬گاه در 2 بهمن¬ماه سال 1341، در اعلامیه¬¬ای ‏‏«رفراندوم انقلاب سفید» را تحریم کرد. از آغاز سال 1342 اختلاف میان «جامعه¬ی روحانیت» و حکومت شدت پیدا کرد. 2 فروردین¬ماه سال ‏‏1342 مأموران رژیم به مدرسه¬ی ¬فیضیه¬ی قم، حمله کردند. تعدادی از طلاب کشته شدند. روح¬الله خمینی طی اعلامیه¬ای این عمل را محکوم ‏کرد.(49) در   13 خردادماه 1342 نیز، به مناسبت روز عاشورا، در مدرسه¬ی فیضیه سخن¬رانی کرد و به محمدرضاشاه حمله.(50) ‏
‏   نیمه¬شب 15 خردادماه سال 1342 روح¬الله خمینی دست¬گیر شد. در اعتراض به دست¬گیری¬ی او تظاهرات بزرگی در تهران و بسیاری از ‏شهرهای ایران برگزار شد. تظاهرات¬کننده¬گان در تهران به ایستگاه رادیو حمله کردند. تعدادی اتوبوس و کامیون دولتی به آتش کشیده شدند. ‏پلیس به روی تظاهرکننده¬گان آتش گشود. ‏
‏   ماجرای روح¬الله خمینی ادامه داشت. در فروردین¬ماه سال 1342 دولت ایالات متحده¬ی آمریکا از رژیم ایران تقاضا کرده بود نظامیان ‏آمریکایی در ایران در ایران از تعقیب جزایی در ایران مصون باشند. این لایحه در جلسه¬ی 21 ماه مهر سال 1343 در مجلس شورای ملی ‏تصویب شد.(51) آیت¬الله خمینی، در 4 آبان¬ماه سال 1343 در یک سخن¬رانی¬ی مفصل محمدرضاشاه را دست¬نشانده¬ی ایالات متحده¬ی آمریکا ‏خواند.(52) آیت¬الله خمینی، نیمه شب 13 آبان ماه سال 1343، به ترکیه تبعید شد، از آن¬جا به نجف رفت، تا چهارده سال بعد برنگشت. ‏جنبش اسلامی جان گرفته بود.‏
‏   نهضت آزادی در 27 اردیبهشت¬ماه سال 1340 تشکیل شد.(53) ره¬بران نهضت آزادی در جریان «رفراندوم انقلاب سفید» دست¬گیر شدند. ‏اولین جلسه¬ی دادگاه بدوی 30 مهرماه سال 1342 تشکیل شد. محاکمه¬شونده¬گان عبارت بودند از: مهندس مهدی بازرگان، یدالله سحابی، ‏آیت¬الله سیدمحمد طالقانی، مهندس عزت¬الله سحابی، دکتر عباس شیبانی، احمد حاج علی بابایی، مهندس ابوالفضل حکیمی، سید مهدی ‏جعفری، پرویز عدالت¬منش(54) روند قضایی¬ی محاکمه¬ی سران نهضت آزادی بسیار پُرسروصدا بود. سرانجام دادگاه نظامی¬ی تجدید نظر، احکام ‏متهمین را به ده تا یک سال زندان محکوم کرد.(55) ‏
‏   سازمان مجاهدین خلق در سال 1344 تشکیل شد؛ توسط سه تن از اعضای نهضت آزادی¬: محمد حنیف¬نژاد، سعید محسن، علی اصغر ‏بدیع¬زادگان.(56) سازمان مجاهدین خلق نگاه خود به مارکسیسم را چنین اعلام کرد: ما به فلسفه¬ی مارکسیسم می¬گوییم نه، اما به اندیشه¬ی ‏اجتماعی، به¬ویژه تحلیل¬های آن در باره¬ی فئودالیسم، کاپیتالیسم، امپریالیسم می¬گوییم آری. این نگاه با اعتقاد به عمل مسلحانه درهم آمیخته ‏بود:    سازمان مجاهدین خلق اعتقاد داشت برای توده¬ای کردن مبارزه باید جو پلیسی¬ را ‏
از طریق عمل مسلحانه از میان برد. اولین حرکت مسلحانه¬ برای سال 1350 برنامه¬ریزی شده بود. سازمان مجاهدین خلق تصمیم گرفته بود در ‏جریان جشن¬های 2500 ساله شاهنشاهی، که با شرکت بخش بزرگی از ره¬بران جهان انجام می¬شد، سیستم اصلی¬ی برق کشور را منفجر کند، ‏اما پیش از آن که عمل مسلحانه آغاز شود، تعداد زیادی از  اعضای «سازمان» دست¬گیر شدند. اولین محاکمه¬ی اعضای سازمان مجاهدین خلق ‏در بهمن ماه 1350 آغاز شد. در بین محاکمه¬شده¬گان دوازده تن به اعدام محکوم شدند. از میان محکوم¬شده¬گان حکم نه نفر در ماه¬های ‏فروردین و خرداد 1351 اجراء شد. از این عده سه تن بنیان¬گذار سازمان بودند ؛ شش تن عضو کمیته¬ی مرکزی.(57) ‏
‏    سازمان چریک¬های فدایی¬ی خلق ایران در سال 1349 سربلند کرد؛ گروهی به نام گروه جنگل در 19 بهمن ماه در 1349 به پاسگاه ‏سیاهکل، در گیلان، حمله کرد. عملیات را یک تیم شانزده نفره سازمان¬دهی کرده بود؛ به ره¬بری¬ی علی اکبر صفایی فراهانی. اما پیش از آن که ‏حمله آغاز شود، چهار نفر از اعضای گروه دست¬گیر شدند. در شام¬گاه 19 بهمن ماه یک گروه مسلح نه نفره با اتومبیلی به سیاهکل رفتند، ‏اسلحه¬های پاسگاه را مصادره کردند، فرمانده¬ی پاسگاه و معاون او را کشتند. چریک¬ها محاصره شدند. تا 18 اسفندماه به گریز و مقاومت ادامه ‏دادند. سرانجام دو تن از آن¬ها در یک عملیات انتحاری کشته شدند. هفت نفر  باقی¬مانده دست¬گیر شدند.(58) در همان هنگام از میانِ  گروه ‏دیگری که در شهر پایگاه داشتند نیز ده نفر دست¬گیر شدند. از میان هفده نفری که در مجموع دست¬گیر شدند، سیزده نفر به حکم دادگاه ‏نظامی در 27 اسفندماه 1349 تیرباران¬شدند.(59)‏
‏   سازمان چریک¬های فدایی خلق از پیوند دو گروه تشکیل شد؛ گروهی که بعدها به نام گروه جنگل یا سیاهکل  معروف شد و گروهی که در ‏شهر پایگاه داشت. گروه اول در اواخر سال 1345 تشکیل شده بود؛ به وسیله¬ی چند دانش¬جو: بیژن جزنی، عباس سورکی، علی¬اکبر صفایی ‏فراهانی، محمد صفاری آشتیانی، زراز زاهدیان، حمید اشرف. از اعضای گروه دوم می¬توان مسعود احمدزاده و امیر پرویز پویان را نام برد. سازمان ‏چریک¬های فدایی¬ خلق را آغاز جنبش نوین کمونیستی نامیده¬اند؛ الهام بخش ادبیات حماسی نیز.‏
‏   همسایه¬¬ها، که در سال 1353 نوشته شده است، ماجرای مبارزات سیاسی¬ی سال¬های 1332- 1320 را دست¬مایه می¬کند؛ در خوزستان. ‏همسایه¬ها از تصویر خانه¬ای اجاره¬ای آغاز می¬شود؛ از تصویر خانه¬ای که در آن گروهی فرودست زنده¬گی می¬کنند: قهوه¬چی، خرک¬چی، مکانیک، ‏کارگر فصلی. خالد، راوی¬ی رمان، فرزند یکی از این خانواده¬ها است؛ در سنِ بلوغ. بلور خانم، زن عشوه¬گر قهوه¬چی¬ای که در این خانه زنده¬گی ‏می¬کند، او را با دنیای زن روبه رو کرده است، اما حادثه¬ی مهم¬تر در زنده¬گی¬ی اجتماعی¬ی او رخ می¬دهد: بر اثر تصادفی مدت کوتاهی در ‏کلانتری بازداشت می¬شود. در آن¬جا مرد جوانی، که خود نیز بازداشت است، از او می¬خواهد که پس از آزادی پیام او را به یک کتاب¬فروشی ‏برساند. کتاب فروش، که از اعضای حزب توده است، سبب می¬شود که پای خالد به ماجراهای سیاسی کشیده شود؛ به تظاهرات، اعلامیه¬ها، ‏فرارها، بازداشت¬ها. در آخرین بخش همسایه¬ها خالد را در زندان عمومی می¬بینیم، که به¬ هم¬راه یکی از کادرهای حزب توده اعتصابی به راه ‏انداخته است. اعتصاب سرکوب می¬شود؛ خالد به خدمت سربازی اعزام.‏
‏   در گوشه¬¬ای از همسایه¬ها روایت جلسه¬¬ی یک هسته از حزب توده را می¬خوانیم؛ به روایت خالد: «شفق، پندار، بیدار و آزاد را می¬‏شناسم. دوتای دیگر را نمی¬شناسم [...] دکتر، مرا خوب می¬شناسد. ازحرف¬زدنش پیداست. حرف از کارگران جوان ریسندگی ‏است.‏
‏   مرد دیگری که کنار دکتر نشسته است، کوتاه و لاغر است. کوسه و آبله¬رو هم هست؛ پیشانی¬اش تا میان سرش بالا رفته است. ‏چانه¬اش تیز است [...] نادر صداش می¬کنند.‏
ـ قضیه رو تعریف کن.‏
‏   نگاه دکتر به نگاهم نشسته است. سرم را می¬اندازم پائین و آرام می¬گویم که تو ریسندگی چه شده است.‏
‏   ـ ... هر روز سر ساعت ده، به همة کارگرا، یه لیوان شیر میدادن ... ولی یهو، بی¬هیچ مقدمه¬ای، چن روزی نمیدن. روز اول اول و ‏دوم کارگرا غرغر میکنن، بعد، از روز سوم، سروصداشون درمیاد. کم¬کم، کار به کتک¬کاری با سرکارگرا میکشه ... بعد، قضیه بیخ ‏پیدا میکنه. مدیرعامل به کلونتری خبر میده. پاسبانا میان و میریزن تو کارخونه. چن¬تایی رو کتک میزنن، دوتا رو بازداشت ‏میکنن و بعدم، هفتا رو از کارخونه بیرون میکنن.‏
‏[...]‏
نادر به حرف می¬آید. صداش زیر است.‏
ـ خوب این خمیره و خصلت کارفرماس که رودرروی کارگر وایسته [...]‏
‏[...]‏
ـ ... اما خب، کارگر باید هوشیار باشه و از تجارب تاریخی استفاده بکنه تابتونه حق خودشو بدست بیاره [...] ‏
‏[...]‏
شفق می¬گوید
ـ منم همین عقیده رو دارم.‏
‏[...]‏
پندار می¬گوید
ـ باید طرح یه اعتصاب همگانی رو پیش¬بینی کرد. تا آزاد شدن بازداشتیا و به کار گماردن اخراجیا، باید ریسندگی رو به ‏اعتصاب کشید.‏
‏[...]‏
می¬شنوم که شفق می¬گوید
ـ ... به گمان من، حتی باید گروهای مختلف کارگرارو آماده کرد که اگه لازم باشه بعنوان همدردی با اونا، اعتصاب کنن.‏
بیدار می¬پرسد
یعنی که نفت و راه¬آهن هم؟
ـ نه با هم
‏[...]‏
آزاد می¬گوید
ـ حتی میشه صنف نونواخونه، بازاریا و پیشه¬ورا رو هم آماده کرد.»(60) ‏
‏      این تکه تصویر «روشن¬فکر» در همسایه¬ها را چنین منعکس می¬کند: در همسایه¬ها در میان همه¬ی روایت¬هایی که در مقابل قدرت ‏سیاسی  صف کشیده¬اند، «روشن¬فکر»  در  تعارض با قدرت سیاسی، در قالب فعال حزب توده در سال¬های 1332 ـ 1320، روایتی از اندیشه¬ی ‏چپ را نماینده¬گی می¬کند. تصویر «روشن¬فکر»  در همسایه¬ها چنین است: «روشن¬فکر» سیاسی¬ که «نظام حقیقت» خویش را در روایتی از ‏اندیشه¬ی چپ یافته است؛ در کرشمه¬ی «فردای» عادلانه.‏
‏   به تصویر «روشن¬فکر» در رمان پنجم، ششم، هفتم، هشتم، نهم، دهم خود بنگریم: در آنکارا باران می¬بارد، آینه¬های دردار، شاه¬کلید، ‏چاه بابل، فریدون سه پسر داشت، تهران کوچه¬ی اشباح. ‏