‏9‏
در سال¬های  1332- 1320 سه نیروی سیاسی در برابر حکومت محمدرضاشاه ایستادند؛ جدال بر سر قدرت را پیچیده¬گی¬ای¬ غریب دادند: ‏حزب توده، جبهه¬ی ملی، نیروهای اسلامی.(30) ‏
‏   حزب توده در آغاز می¬خواست یک جبهه باشد. برنامه¬ی این حزب مخرج مشترکی بود از خواست گروه¬هایی که حزب توده را تشکیل داده ‏بودند: استقرار دموکراسی¬ی پارلمانی، بازسازی¬ی اقتصاد سیاسی، گسترش رفاه عمومی، عدالت اجتماعی.(31) حزب توده می¬خواست یک جبهه ‏باشد، اما نزدیکی به اتحاد جماهیر شوروی، که اردوگاه سوسیالیسم محسوب می¬شد، سبب شد که هم درگیری¬های درونی¬ی زیادی را تحمل ‏کند هم به عنوان یک نیروی کمونیستی مُهر بخورد. حزب توده در این سال¬ها ماجراهای بسیاری از سر گذراند؛ از آن میان: ماجرای نفت شمال، ‏ماجرای خیزش حزب دموکرات آذربایجان، شرکت در کابینه¬ی قوام، انشعاب خلیل ملکی و یاران¬اش، سوءقصد به جان محمدرضاشاه پهلوی.‏
‏  سوءقصد به جان محمدرضا شاه در 15 بهمن¬ماه سال 1327 صورت گرفت؛ هنگام بازدید او از دانشگاه تهران؛ توسط مرد جوانی به نام  به ‏ناصر فخرآرایی که چندین گلوله به طرف محمدرضا شاه شلیک کرد.(32) ضارب، پیش از آن که شناسایی شود، توسطِ محافظان محمدرضاشاه ‏کشته شد. مدارک شناسایی¬ی او اما، نشان داد که خبرنگار روزنامه¬ی اسلامی¬ی پرچم بوده و مبلغی نیز به اتحادیه¬ی روزنامه¬نگاران، وابسته به ‏حزب توده، پرداخته است.(33) به بهانه¬ی این سوءقصد در شب 15 بهمن¬ماه چهارده نفر از اعضاء و ره¬بران حزب توده دست¬گیر شدند. محاکمه¬‏ی دست¬گیر شده¬گان خیلی زود آغاز شد؛ متهمین به دو تا ده سال زندان محکوم شدند. دو سال بعد اما، همه، از زندان قصر گریختند؛ در 24 ‏آذرماه سالِ 1329.(34) ‏
‏      سقوطِ حزب توده پس از سوءقصد به جان شاه آغاز شد. نقش حزب توده اما، از تاریخ پاک¬شدنی نبود؛ درست مثل نقشِ جبهه¬ی ملی.‏
‏   جبهه¬ی ¬ملی گردِ محمد مصدق تشکیل شد. در انتخابات مجلس شانزدهم، هیئت حاکمه همه¬ی تلاش خویش را به کار برد تا  از ورود ‏نمایندگان مخالف دربار به مجلس جلوگیری کند. بیست تن از نماینده¬گان مجلس، که نسبت به این مداخله¬ها اعتراض داشتند، در بهمن¬ ماه ‏سال 1328 تشکیلاتی بنیان گذاشتند؛ با نام جبهه¬ی ملی.(35) ‏
‏      گروه¬های اسلامی دو محور عمده داشتند: آیت¬الله کاشانی، فداییان اسلام. آیت¬الله کاشانی از مجتهدین بزرگ تهران بود. کاشانی پس از ‏تصرف بین¬النهرین توسط انگلستان به بصره تبعید شده بود، اما سر راه تبعید خود را از کشتی به دریا انداخته و به تهران رسانده بود. در سال ‏‏1304، به عنوان نماینده¬ی مجلس موسسان،  به پادشاهی¬ی رضاخان رأی مثبت داده بود. در دوران رضاشاه فعالیتی نداشت. در جریان ملی ‏شدن نفت اما، تا مدت¬ها در کنار محمد مصدق ایستاد.(36) هم او بود که در تظاهرات 30 تیرماه سال 1331، که به بازگشت دکتر مصدق به ‏قدرت منجر شد، نقش اصلی را بازی کرد.(37) آیت¬الله کاشانی مخالف سرسخت سیاست¬های انگلستان بود. به مرور اما، چنان از محمد مصدق ‏فاصله گرفت که در کوتای 28 مردادماه سال 1332 در کنار دربار ایستاد.‏
‏   فداییان اسلام گروهی بنیادگرا بودند؛ به ره¬بری¬ی نواب صفوی؛ خواهان حکومتی اسلامی. تاکتیک آن¬ها ترور شخصیت¬های «ضد اسلام» ‏بود. آن¬ها سید احمد کسروی، عبدل¬حسین هژیر، سرلشگر رزم¬آرا را کشتند؛ به جانِ حسین فاطمی سوءقصد کردند. ره¬بران این گروه در سال ‏‏1335، پس از سوءقصد به جان حسین علاء، نخست وزیر وقت، به جوخه¬ی آتش سپرده شدند.(38) ‏
‏   حاجی آقا، که در سال 1324 نوشته شده است، سرگذشت یک حاجی¬ی بازاری است در دوران رضا شاه. حاجی تراب به¬تمامی نماد کهنه¬‏گی است. نماد آمیزش سنت اسلامی و تجدد سرکوبگر؛ پیرمردی مریض، حقیر، پشت هم¬انداز، دروغ¬گو، نوکرصفت؛ محتکری که تنها به سود ‏خویش فکر می¬کند. بخشِ بزرگی از حاجی آقا در هشتی¬ی یک خانه می¬گذرد. حاجی در این هشتی می¬نشیند، نماینده¬گان گروه¬های مختلف ‏اجتماعی را می¬پذیرد، هزار چهره از خود نشان می¬دهد، به اشکال مختلف صحبت می¬کند. حاجی مالک است، کارخانه¬دار است، قاچاقچی است،  ‏استبداد رضاشاهی را ستایش می¬کند، آزادی را عامل هرج¬ومرج می¬داند، می¬خواهد وکیل مجلس شود. یکی از کسانی که به دیدار حاج آقا می¬‏آید، شاعری است به نام منادی¬الحق. هم او است که حاجی را با تازیانه¬ی فریاد می¬نوازد.‏
‏   در گوشه¬ای از حاجی¬آقا، منادی¬الحق خطاب به حاجی، که از او خواسته¬ است شعری در مدح او بنویسد، چنین می¬گوید: «[...] درین ‏محیط پست احمق¬نواز سفله¬پرور و رجاله¬پسند که شما رجل برجستة آن هستید و زندگی را مطابق حرس و طمع و پستی¬ها و ‏حماقت خودتان درست کرده¬اید و از آن حمایت می¬کنید، من درین جامعه که بفراخور زندگی امثال شما درست شده نمیتوانم ‏منشأ اثر باشم، وجودم عاطل و باطل است، چون شاعرهای شما هم باید مثل خودتان باشند. اما افتخار میکنم در این چاهک خلا ‏که بقول خودتان درست کرده¬اید و همه چیز با سنگ¬ دزدها و طرارها و جاسوس¬ها سنجیده میشود و لغات مفهوم و معانی خود را ‏گم کرده درین چاهک هیچکاره¬ام. توی این چاهک فقط شماها حق دارید که بخورید و کلفت بشوید. این چاهک بشما ارزانی! اما ‏من محکومم که از گند شماها خفه بشوم. آیا شاعر گدا و متملق است یا شماها که دائماً دنبال جامعه موس موس می¬کنید و کلاه ‏مردم را برمیدارید و بوسیلة عوام¬فریبی از آنها گدائی می¬کنید؟ ‏
‏   [...]  ‏
‏   [...] تو وجودت دشنام ببشریت است، نباید هم که معنی شعر را بدانی اگر میدانستی غریب بود. تو هیچوقت در زندگی زیبایی ‏نداشتی و ندیدی و اگر هم دیدی سرت نشده [...] من دیگر حرفة شاعری را طلاق دادم، بزرگترین عالیترین شعر در زندگی من از ‏بین بردن تو و امثال تست [...]»(39)‏
‏   این تکه تصویر «روشن¬فکر» در حاجی¬آقا را چنین منعکس می¬کند: در  حاجی¬آقا «روشن¬فکر» در مقابل «نظام حقیقتی» می¬ایستد که در ‏راه توجیه سلطه¬ی طبقات فرادست اسلام را نیز به خدمت می¬گیرد. «روشن¬فکر» حاجی¬آقا  هنر را  در راه مبارزه با «قدرت» سیاسی قربانی ‏می¬کند تا پاسخ خویش را در ساخت جهانی دیگر بیابد. تصویر «روشن¬فکر» حاجی¬آقا چنین است: «روشن¬فکر» سیاسی¬ که «نظام حقیقت» ‏خویش را در روایتی از اندیشه¬ی چپ یافته است؛ در کرشمه¬ی «فردای» عادلانه. ‏
‏   به تصویر «روشن¬فکر» در رمان سوم خود بنگریم: ملکوت.‏