‏7‏
رابطه¬ی «روشن¬فکران» ایرانی با جمهوری¬¬ی اسلامی را چه¬گونه می¬توان ارزیابی کرد؟
‏ در این¬جا نیز باید گفت روشن است که همه¬ی «روشن¬فکران» ایرانی  با جمهوری¬ی اسلامی یک نوع رابطه ندارند. پس این¬جا نیز باید پرسش ‏این باشد: سازوکارِ رابطه¬ی «روشن¬فکران» ایرانی که «نظام حقیقت» جمهوری¬ی اسلامی را پذیرفته¬اند یا وانمود می¬کنند پذیرفته¬اند، با این ‏‏«نظام» چیست؟ پاسخ شاید این است: ترس، نیاز، آلوده¬گی به «قدرت»، میل به «قدرت»، باطنی کردن لزومِ «نظام حقیقت» جمهوری¬ی ‏اسلامی بر مبنای باورهای ایدئولوژیک، در تقابل با آن دیگری؛ یعنی در تقابل با «نظام حقیقت» در جهان غرب. ‏
‏   از پرسش¬ها و پاسخ¬ها بگذریم. به تصویر «روشن¬فکران» در دوازده رمان بنگریم. نخست تصویر «روشن¬فکر» در سیاحتنامة ابراهیم بیک: ‏یا بلای تعصب او در دوران مشروطیت.‏

‏8‏
جنبش مشروطیت، در 20 آذرماه سال 1284 هجری¬ی شمسی آغاز  شد؛ در پی دورانی که سال¬ها پیش از این آغاز شده بود. هفده بازرگان ‏به «اداره¬ی حکم¬رانی¬ی» تهران فراخوانده شدند؛ به جرم گرانی¬ی قند. چند تن از آن¬ها به فلک بسته شدند. در میان فلک¬شده¬گان سید¬هاشم ‏قندی، تاجرِ خوش¬نام، نیز بود. این ماجرا بسیاری را سخت خشمگین کرد. گروهی، به سرکرده¬گی¬ی سیدعبداله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی ‏به اعتراض به شاه¬عبدالعظیم هجرت کردند. خواست¬های نخستین هجرت¬کنندگان، از جمله، چنین بودند: برپایی¬ی عدالت¬خانه، عزل علاء¬الدوله ‏از حکم¬رانی¬ی تهران، عزل مسیو نوز بلژیکی از ریاست اداره¬ی گمرک و مالیه.(27) مظفرالدین¬ شاه خواست¬های متحصنین را پذیرفت. ‏متحصنین به تهران بازگشتند. عین¬الدوله، حاکم مستبد تهران، اما، از اجابت خواست¬های متحصنین خودداری کرد. عبداله بهبهانی و محمد ‏طباطبایی بار دیگر برای تحصن از تهران خارج شدند؛ به¬هم¬راه بسیاری؛ این بار به سوی قم. در بین خواست¬های متحصنین خواست افتتاح ‏‏«دارالشورا» نیز وجود داشت. فرمان مشروطیت سرانجام صادر شد؛ در 14 مردادماه سال 1285 هجری¬ی شمسی؛ توسط مظفرالدین¬شاه. ‏مظفرالدین¬شاه در فرمان خود، از جمله، بر اجرای قوانین اسلام تأکید کرده بود. ‏
‏   نخستین جلسه¬ی مجلس شورا، پس از انتخاباتی که در فاصله¬¬ی روزهای 24 شهریورماه تا 8 مهرماه صورت گرفت، در روز 14 مهرماه سال ‏‏1285 در تالار گلستان، در حضور مظفرالدین¬شاه، برگزار شد. مظفرالدین¬شاه در 17 دی¬ماه سال 1285 درگذشت. پس از او محمدعلی¬شاه بر ‏تخت سلطنت نشست؛ که هرگز مشروطیت را برنتافت. نیروهای دولتی در 1 تیرماه سال 1286 مجلس شورای ملی را به توپ بستند. ‏
‏   مشروطه خواهان اما، از پای ننشستند؛ نخست در تبریز به ره¬بری¬ی ستارخان و باقرخان؛ سپس در شهرهای دیگر؛ از آن میان در گیلان، به ‏ره¬بری¬ی سپهدارتنکابنی، در بختیاری، به ره¬بری¬ی سردار اسعد بختیاری. چیزی نگذشت که مشروطه¬خواهان به سوی تهران حرکت کردند؛ از ‏شب سه¬شنبه 22 تیرماه  تا روز جمعه 25 تیرماه سال 1288. محمدعلی¬شاه به سفارت روسیه پناهنده شد. دوران مشروطیت پایان یافت. ‏انقلاب مشروطیت پیروز شد.(28) ‏‎ ‎‏   ‏
جلد اول سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او، که در سال 1274 نوشته شده است، ماجرای سفر ابراهیم بیک است به ایران در ‏دوران ناصرالدین¬شاه. ابراهیم بیک بازرگان جوانی است وطن¬دوست، مسلمان؛ فرزند بازرگانی¬ آذربایجانی¬الاصل که پنجاه سال پیش از این به ‏مصر مهاجرت کرده است. پدر ابراهیم بیک چنان عاشق ایران بوده است که در تمامِ دوران اقامت¬اش در مصر حتا کلمه¬ای به عربی سخن نگفته ‏است. ابراهیم بیک در بیست ساله¬گی پدر خویش از دست داده است. پدر هنگام مرگ به او وصیت کرده است که جوانی¬ی خویش به سیاحت ‏بگذراند. ابراهیم بیک وصیتِ پدر اجابت می¬کند: به هم¬راه¬ میرزا یوسف، یارِ قدیمی¬ی پدر، سفر به سوی ایران آغاز می¬کند. در ایران اما جز ‏تباهی و سیاهی نمی¬بیند؛ دولت¬مردان بی¬کفایت، علمای جاهل، مردم نادان. تنها دل¬خوشی¬ی او، ملاقات با ایران¬دوست خردمندی است که ‏شخص محترم می¬خوانندش. ‏
‏   در گوشه¬ای از رمان سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او از زبان شخص محترم چنین می¬خوانیم: «خلاصه، بقا و دوام هر ‏دولتی بسته بحسن سیاست است. و آن نیز بر دو قسم است: عقلی، و شرعی. آنچه عقلیست عبارت از حکمت عملی است. آنرا ‏سیاست ملوک گویند. سیاست شرعی عبارت از تبعیت باحکام الهیه و انقیاد باوامر شریعت نبویه است.»(29)‏
‏   این تکه تصویر «روشن¬فکر» در  سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او را چنین منعکس می¬کند: در سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای ‏تعصب او، «روشن¬فکر» در مقابل قدرت سیاسی می¬ایستد، تا قدرت سیاسی¬ی دیگری پیش¬نهاد کند:  عقل باید به آوای شریعت بیامیزد تا دولت به¬ ‏سویی برود که اندیشمندان پُرحسن¬نیت توصیه می¬کنند؛ به سوی رستگاری. تصویر «روشن¬فکر» سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او ‏چنین است: «روشن¬فکر سیاسی» که «نظام حقیقت» خویش را در آمیخته¬گی¬ی اسلام و عقلِ مدرن یافته است؛ در  پیوند آسمان و زمین.‏
‏    به تصویر «روشن¬فکر» در رمان دوم خود بنگریم: حاجی¬آقا.‏