دعوت به عمل؟‏
کارل مارکس گفته‌ی مشهوری دارد که معمولاً به عنوان «دعوت به عمل» در ميان روشنفکران تعبير شده: «فيلسوفان تاکنون جهان را به ‏شکل‌های مختلف تعبير کرده اند. اکنون وقت آن است که آن را تغيير دهند.» («تزهايی درباره‌ی فويرباخ»)  به عنوان گونه ای روشنفکر ‏مارکسيست، پيشنهاد من اين است که گفته ای از اين دست نـبايد راهنمای کنونی روشنفکر ايرانی باشد. مارکس اين گفته را در انتقاد از نوعی ‏ماترياليسم يک سويه زده بود با اين تأکيد که سويه‌ی فعال پراتيک ذهنی را از قضا ايده آليست‌های کلاسيک آلمانی توسعه داده بودند؛ يعنی ‏درست همان کسانی که ما ايرانی‌ها در عصر تجدد خويش هرگز نداشته ايم و حتا تا مدتها به چشم تحقير در نمايندگان اروپايی‌ی آن نگريسته ‏ايم. چهره های برجسته‌ی ايده آليسم کلاسيک آلماني، از جمله کانت، فيخته، شلينگ، و هگل، همواره يک چشم شان متمرکز بر اوضاع ‏سياسی روز، به ويژه انقلاب کبير فرانسه و برآيندهای آن بود. حتا در اثری به نهايت انتزاعی و دشوار فهم چون «پديده شناسی روح»، رد پای ‏انقلاب کبير و واکنش هگل را به پراتيک روشنفکران انقلابی ای چون روبسپير و ديگر ژاکوبن‌ها و ژيرونديست‌ها تشخيص می دهيم. امروزه ‏روشنفکران برجسته‌ی اروپايی و آمريکايي، حتا آنانی که در ادامه‌ی سنت مارکسيسم اروپايی کار می کنند، وقتی که به بازانديشی  فلسفه‌ی ‏روشنگری، مدرنيته، و شرايط تحقق آزادی می پردازند، بيشتر از آنکه مثلاً به امپريسيست‌های انگليسی يا انسيکلوپديست‌های فرانسوی ‏سربزنند، مدام به آثار همان ايده آليست‌های کلاسيک آلمان باز می گردند. يورگن هابرماس در يکی از رساله های معروف خود به نام «تئوری و ‏عمل» درباره‌ی پروژه‌ی خود می گويد هدف او توسعه‌ی دستگاهی نظری است که معطوف به عمل‎ (action oriented) ‎باشد. اما زمانی اين ‏کار را می کند که بر شانه‌ی غول‌های فکری و فلسفی اروپا ايستاده؛ ما در کشورمان حتا يک سنت ضعيف دانشگاهی در فلسفه يا علوم انسانی ‏نداريم درحاليکه روشنفکران مان در هر بزنگاه تاريخی به ورطه‌ی «عمل» پرتاب شده اند. به کتاب فلسفه هم که سرک می کشيم به قصد ‏يارگيری و از ميدان بدر کردن حريف است!‏
شايد اين گفته درست باشد که بيشتر روشنفکران در تحليل نهايی در پی چيزی به نام «آزادي» اند و کار روشنفکرانه به نحوی با برقراری ‏آزادی و به تعبير گسترده تر رهايی انسانی ‏
‏ (‏human emancipation‏)  ارتباط پيدا می کند. اما روشنفکر، در مقام روشنفکر، اين کار را از راه انديشيدن می کند. کار عملی او، ‏پراتيک او، همان سويه‌ی فعال و خلاق ذهنيت او يا نيروی نافذ پرسشگری اش است. در آزادی مطلق و در خلوت، بدون هيچ محذوريت بيروني. ‏او با مقاصد اخلاقی يا سياسی پيشين سراغ «انديشه» نمی رود. انديشيدن به معنی يافتن «راه حل» نيست.‏‎ ‎

التزام به چه؟‏
پس جای «تعهد» و «التزام» کجاست؟ من در اين گفته تضادی نمی بينم که، «روشنفکر می تواند ملتزم باشد، اما کار روشنفکرانه‌ی او در ‏التزام چيزی نيست.» به گمان من می توان ميان روشنفکر به عنوان شهروند و عضوی از دولتشهر يا جامعه‌ی سياسی با «کار روشنفکري» تمايز ‏قايل شد. در طول تاريخ، پرسش‌های خطير اخلاقی هيچگاه از پيش رو کنار نرفته اند و نمی روند: پس از آشويتس آيا هنر امکانپذير است؟ ‏چگونه می توان در برابر تهديد بمب اتم، گرسنگی آفريقا، استعمار آسيا، يا نابودی محيط زيست «ساکت» بود و «فقط» کار روشنفکرانه کرد؟ ‏فرض ناگفته آن است که کار روشنفکری به خودی خود حامل يا معطوف به ارزش‌های اخلاقي‌ی والا است و آن کس که کارفکری اش مستقيماً ‏در جهت ارتقاء اين ارزش‌ها نباشد، نمی تواند روشنفکر بماند. اما اين خود روشنفکر است که می تواند حامل آن ارزش‌ها باشد يا نباشد، کار ‏روشنفکری او، روشنی بخشيدن و پرتو افکندن بر تاريکی‌ها، کاويدن و درافکندن پرسش‌های بيشتر است. برای رساندن اين نکته، به اين تمرين ‏فکری کوچک توجه کنيد: ۱- کار روشنفکر يافتن شفای درد و صدور حکم اخلاقی (يا سياسی) است؛ ۲- کار روشنفکر پرسش از نحوه‌ی ‏پديدآمدن نسخه های شفابخش و شرايط امکان احکام اخلاقی است. حکم اول حيطه‌ی کار کشيش و کاهن و منتقد فرهنگ و سياست ‏‏(روشنفکر حوزه‌ی عمومی ـ اينتليگنسيا) است و حکم دوم، به طور اخص به «کار روشنفکري» يا تفکر می پردازد که مستلزم استقلال از حيطه ‏های دستوري، تجويزي، يا آرمانی است (تعهد به . . . پيروی از . . . التزام به . . . وظيفه در قبال . . . درخدمت . . .سرسپردگی به . . .).‏

اين حکم شايد برای ما روشنفکران ايرانی چون و چرا بردار باشد. قصد من اين نيست که برسانم «انديشيدن» در عرش اعلايی کاملاً منتزع از ‏شرايط مادی توليد خود، بريده از تعيُن و تاريخيت، صورت می گيرد. در جامعه، جايی به نام «برج عاج» وجود ندارد. کار روشنفکری نيز از ‏تعينات وساطت يافته‌ی ايدئولوژيک (ناخودآگاه، ناپيدا، با واسطه) در امان نمی ماند. به گفته‌ی مارکس، «آگاهی هرگز چيزی مجزا از هستي‌ی ‏آگاه نيست و هستی انسانها نيز همان فرايند زندگی عملي‌ی آنهاست.» (ايدئولوژی آلمانی). نکته آن است که ما نمی دانيم، در هرلحظه‌ی ‏تاريخي، انديشه و عمل (يا نظريه و پراکسيس اجتماعي) چه اندازه و به چه نحو با يکديگر درآميخته اند. اين خود پرسشی است دايمی برای ‏تفکر. کار روشنفکری در ميان همه‌ی «کار» ها، از تعينات مادی بی واسطه‌ی کمتری برخوردار است، و «زور فکري» عمدتاً از درون انديشه ‏ورزی‌های نسل‌های پيشين و درپيچش و کشاکش با آنها به چنگ می آيد.‏‎ ‎
زور فکری يک روشنفکر ارتباطی به وزن تعهدات شهروندی او ندارد. وقتی که از روشنفکر «برج عاج نشين» انتقاد می کنيم، انتقاد ما متوجه ‏وجه روشنفکرانه‌ی يک فرد نيست بلکه می گوييم او مسؤليت مشارکت در امر سياسی (‏the political‏) ‏‎ ‎را به کناری نهاده که تعريفی است از ‏‏«عضو جامعه». ما می طلبيم انسانی که وجه تمايزش در فرهيختگی و انديشه ورزی او است، همزمان «در صحنه» حضور داشته باشد، اما گاه ‏فراموش می کنيم که اين حضور، ملاک روشنفکری او نيست. اگر اين نکته فراموش ‏
نشود، ديگر بديهی خواهد بود که قبول کنيم روشنفکرانی که در ستادهای فکری و نهادهای تعيين خط مشی (پاليسي) و بنگاههای مشورتی ‏اشتغال دارند و حقوق می گيرند، کار روشنفکری نمی کنند. آنها فقط «کارشناس» اند در خدمت سياست‌هايی از پيش تعيين شده (مثلاً ‏انستيتوی هوور واقع در دانشگاه استانفورد، بنياد کارنگي، انستيتوی مطالعات خاورنزديک در واشنگتن، و البته احزاب سياسی به طور عام.)‏