شركت مسیحیان در مبارزاتِ انقلابی، دستِ کم در آمریکایِ لاتین، پدیده‌ی جدیدی نیست. مارکسیسمِ «سنتی» با تحلیلی که کارگرانِ مسیحی یعنی ‏حامیانِ انقلاب را مقابلِ کلیسا («کشیش‌ها») یعنی مجموعه‌ای کاملا ارتجاعی قرار می‌دهد، نسبت به این موضوع واکنش نشان داده است. شايد مي‌شد مرگِ ‏کشیش کامیلوتورز (‏Camillo Torres‏)، رزمنده‌ی چریکِ کلمبیایی که در جریان ِدرگیری با ارتش کشته شد، را موردی استثنایی دانست اما پای‌بندی ‏فزاینده‌ی مسیحیان و کشیش‌ها به مبارزاتِ توده‌ای و شرکتِ گسترده‌ی آن‌ها در انقلابِ سندینستي (‏Sandinista‏) آشكارا تجدیدنظر در این تحلیلِ ‏ساده‌انگارانه را می‌طلبد. زمانی که تعدادِ وسیعی از اسقف‌ها همبستگیِ خود را با جنبش‌هایِ مردمی اعلام کرده‌اند، ديگر تقابل قرار دادنِ پایه‌ی کلیسا با ‏سلسله مراتبِ محافظه‌کارانه‌اش کافی نیست. پای‌بندیِ آن‌ها به مبارزه گاه و بیگاه به قیمتِ از دست دادنِ جان‌شان تمام شده است، مانندِ عالی‌جناب اسکار ‏رومرو(‏Monsignor Oscar Romero‏ )، سر اسقفِ سان سالوادور، که جوخه‌هایِ مرگ در مارس 1980 ترورش کردند. مارکسیست‌هایی که این تحولات ‏آرامش‌شان را بر هم زده یا گیج‌شان کرده، هنوز میانِ عملِ اجتماعیِ نتیجه‌بخشِ این مسیحیان و ایدئولوژیِ مذهبی‌شان، که ضرورتاً واپس‌گرا و ایده‌آلیستی ‏است، تمایز قایل می‌شوند. با وجود اين، در یزدان‌شناسیِ آزادی‌بخش پيدايشِ اندیشه‌ای مذهبی را شاهد هستیم که مفاهیمِ مارکسیستی را به كار مي‌برد و ‏از مبارزاتِ آزادی‌بخشِ اجتماعی الهام می‌گیرد.‏
زمان آن فرا رسیده است که مارکسیست‌ها درک کنند پدیده‌ی جدیدی در شرف وقوع است و اهمیتی تاریخی جهانی دارد. بخشِ مهمی از «بنده‌هایِ خدا» ‏و کلیسای‌شان (مسیحیان) در حالِ تغییر موضعِ خود در مبارزه‌ی طبقاتی هستند و با سلاح (معنوی) و امکانات (منابع مادی)، جانبِ زحمتکشان را ‏می‌گیرند.‏
این پدیده‌ی جدید، ارتباطی با «گفت ـ و ـ شنودِ» قدیمیِ مسیحیان و مارکسیست‌ها ندارد که دو اردوگاهِ جدا از هم قلمداد می‌شدند. همچنین این پدیده‌ی ‏جدید، کاری به کارِ مذاکراتِ ابلهانه و دیپلوماتیکِ دستگاه‌هایِ بوروکراتیک نیز ندارد. نمونه‌ی کاریکاتوروارِ آن «ملاقاتِ بینِ مسیحیان و مارکسیست‌ها» بود ‏که اخیراً در بوداپست میانِ نمایندگانِ واتیکان و دولت‌های اروپایِ شرقی برگزار شد. جریانی که در حالِ حاضر در آمریکای لاتین (و هر جای دیگر) در ‏ارتباط با یزدان‌شناسیِ آزادیبخش مطرح است، جریانی است کاملا متفاوت: ما شاهدِ برادری میانِ انقلابیونی هستیم که به خدا اعتقاد دارند و آنانی که چنین ‏اعتقادی ندارند و این برادری از چنان پویاییِ رهایی‌بخشی برخوردار است که از کنترلِ روم و مسکو خارج است.‏
همه‌ی اینها بی‌تردید نشانه‌ی چالشی است در برابرِ برداشتِ «کلاسیکِ» مارکسیستی از مذهب به ویژه در روایتِ عامیانه‌ي آن که به سطحِ ماتریالیستی و ‏دین‌سالاری‌ستیزی (‏‎(Anticlericalism‏ فیلسوفانِ بورژواییِ قرنِ هجدهم تقلیل می‌یابد. اما می‌توان در آثار مارکس و انگلس و بعضی از مارکسیست‌هایِ ‏جدید، مفاهیم و تحلیل‌هایی یافت که به درکِ واقعیتِ نسبتاً تعجب‌آورِ کنونی یاری رساند.‏

افیونِ توده‌ها؟
از این عبارتِ مشهورِ «دین افیونِ توده‌هاست» شروع می‌کنیم که ظاهراً از دیدِ طرفداران و مخالفانِ مارکسیسم، جمع‌بندیِ برداشتِ مارکسیستی از پدیده‌ی ‏مذهب است. در متونِ مختلف، در آثار کانت، هردر‎ Herder‏ [(1803- 1744) منتقد و شاعرِ آلمانی- م]‏
، فویرباخ، برونو باوئر(‏Bruno Bauer‏) و هاینه هم می‌توان نظیرِ این عبارت را یافت. قرائتِ دقیقِ متنِ مارکس نشان می‌دهد که او بیش از آنچه که می‌توان ‏پنداشت، با ظرافت عمل کرده است. مارکس خصلتِ دوگانه‌ي این پدیده را در نظر می‌گیرد.‏
عذابِ مذهبی در آن واحد شرحِ عذابِ واقعی و اعتراض به عذابِ واقعی است. مذهبِ آهِ مخلوقِ ستمدیده است، احساسِ جهانی است بی‌احساس چنانکه ‏جان‌مایه‌ی وضعیتی است غیرِ معنوی. مذهب افیونِ توده‌هاست.(1)‏
این تحلیل بیشتر به نوهگلیسمِ چپ وامدار است که مذهب را  ازخودبیگانگیِ ذاتِ انسان می‌داند، تا به فلسفه‌ی عصرِ روشنگری (که مذهب را توطئه‌ي ‏کشیش‌ها می‌داند). در حقیقت، وقتی که مارکس قطعه‌ی بالا را می‌نوشت، هنوز شاگردِ فویرباخ و نوهگلی بود. بنابراین تحلیلِ او از مذهب ‏‏«پیشامارکسیستی» است. اما این تحلیل دیالکتیکی است زیرا بر خصلتِ متناقضِ پدیده‌ی مذهب دست می‌گذارد: مذهب گاهی جامعه‌ی موجود را توجیه ‏می‌کند و زمانی سر به اعتراض برمی‌دارد. بعدها به ویژه در ایدئولوژیِ آلمانی (1846)، تحقیق بی‌کم- و- کاستِ مارکسیستی از مذهب به عنوانِ یک ‏واقعیتِ اجتماعی و تاریخی شروع شد. به بیانِ دیگر، تحلیلِ مذهب چون یکی از شکل‌هاي ایدئولوژی، یکی از فرآورده‌هایِ معنویِ مردم ـ یعنی تولیدِ ایده‌ها، ‏بازنمودها و آگاهی ـ ضرورتاً توسط تولیدِ مادی و روابطِ اجتماعیِ متناسب با آن مشروط مي‌شود.(2)‏
فردریش انگلس بيش از مارکس به پدیده‌ی مذهب و نقش تاریخی آن علاقه داشت. سهمِ عمده‌ی انگلس در تحقیقِ مارکسیستی در موردِ مذهب، تحلیلش از ‏رابطه‌ی بازنمودهایِ مذهبی با مبارزه‌ی طبقاتی است. انگلس فراسویِ جدلِ فلسفی (ماتریالیسم در برابرِ ایده‌آلیسم) تلاش کرد تا نمودِ مشخصِ اجتماعیِ ‏مذاهب را درک کند و توضیح دهد. از این پس، مسیحیت «جوهري» جاودانی پنداشته نمی‌شود بلکه شکلی است فرهنگی که در دوره‌هایِ مختلفِ دچارِ ‏دگرگونی می‌شود: ابتدا مذهبِ برده‌ها بوده، بعد به ایدئولوژیِ دولتیِ دستگاهِ امپراطوریِ روم تبدیل شده، سپس جامه‌ی سلسله مراتبِ فئودالی را تن کرده و ‏دست آخر با جامعه‌ی بورژوایی سازگار شده است. بدین ترتیب مذهب، نمادِ موردِ کشاکشِ نیروهایِ ستیزگرِ اجتماعی است: یزدان شناسیِ فئودالی، ‏پروتستانیسمِ بورژوایی و دگراندیشیِ عوام. اما گاهی انگلس در این تحلیل، با نگرشی فایده باورانه و ابزاری، پدیده‌ی مذهب را بررسی می‌کند.‏
‏... طبقاتِ مختلف از مذهبِ فراخورِ خود استفاده می‌کردند... و اهمیتی نداشت که این آقایان به مذهبِ خاص‌شان اعتقاد داشتند یا نه...(3)‏
به نظر می‌رسد که انگلس در اشکالِ مختلفِ اعتقادی، فقط «پوششِ مذهبی» منافعِ طبقاتی را تشخیص می‌دهد.‏
با این حال، انگلس برخلافِ فیلسوف‌هایِ عصرِ روشنگری، به خاطرِ اعتقاد به مبارزه‌ی طبقاتی تشخیص داد که ناسازگاریِ ماتریالیسم و مذهب همیشه با ‏مبارزه‌ی انقلاب و ارتجاع یکسان نیست. مثلا در انگلستانِ قرنِ هفدهم، ماتریالیسم در شکل و شمایلِ هابز ‏Hobbes‏ [توماس هابز (1679- 1588) فیلسوفِ ‏سیاسیِ انگلیسی- م] از سلطنتِ مطلقه دفاع می‌کرد در حالی‌که فرقه‌هایِ پروتستانی از مذهب به عنوان پرچمِ مبارزه‌ی انقلابی‌شان بر ضدِ استوارت‌ها ‏‏(‏Stuarts‏) استفاده می‌کردند...(4) انگلس به همین ترتیب، به جایِ آنکه کلیسا را به صورتِ یک کلِ اجتماعاً متجانس ارزیابی کند، با تحلیلی درخشان نشان ‏داد که چگونه مذهب در برخی اوضاع و احوالِ تاریخی، متناسب با ترکیبِ طبقاتی‌اش، تجزیه شده است. بدین‌سان، در دورانِ جنبشِ دین پیرایی ‏‏(‏eformation‏)، روحانیتِ عالی‌رتبه یعنی قله‌ی فئودالی سلسله مراتبِ کلیسایی، در یک جناح قرار داشت و در جناحِ دیگر، کشیشانِ متعلق به سطوحِ پایین‌ترِ ‏سلسله مراتبِ کلیسایی که ایدئولوگ‌های جنبشِ دین پیرایی و جنبشِ انقلابی دهقانی از آنان سربرآوردند.(5)‏
انگلس با این‌که ماتریالیست، خداناباور و دشمنِ آشتی‌ناپذیر مذهب بود، مانندِ مارکسِ جوان، بر خصلتِ دوگانه‌ی این پدیده یعنی نقشِ آن در مشروعیت ‏بخشیدن به نظمِ مستقر و در عینِ حال بنا به اوضاع و احوالِ اجتماعی، نقشِ اجتماعی، معترضانه و حتی انقلابیِ آن، تاکید داشت. وانگهی، بسیاری از ‏تحلیل‌هایِ مشخصِ انگلس معطوف به این جنبه‌ی دومِ مذهب بود: قبل از هر چیز، مسیحیتِ ابتدایی که مذهبِ برده‌ها، مطرودین، نفرین شده‌ها، ‏زجرکشیدگان و ستمکشان بود.(6) نخستین مسیحیان به غیر از برده‌ها، از پست‌ترین اقشارِ اجتماع بودند یعنی آزادمردانی که از حقوق‌شان محروم شده ‏بودند و دهقانانی که قروض‌شان آنان را از پا درآورده بود.‏
انگلس حتی فراتر رفت و مقایسه‌ای حیرت‌آور میان مسیحیتِ ابتدایی و سوسیالیسمِ نوین کرد: الف) این دو جنبشِ بزرگ، ساخته و پرداخته‌ی روسا و ‏پیامبران نیستند بلکه جنبش‌های توده‌ای می‌باشند. ب) هر دو جنبش، جنبشِ ستمکشان و زجرکشیدگان است؛ مقاماتِ حاکم آنان را ممنوع می‌کنند و ‏تحت پیگرد قرار می‌دهند. ج) هر دو جنبش مبشرِ رهایی قریب‌الوقوع از قید بردگی و بندگی هستند. انگلس برای شاخ و برگ دادن به مقایسه‌اش، به ‏شیوه‌ای تحریک آمیز، گفته‌اي را از رنان ‏Renan‏ [ارنست رنان (92- 1823) فیلسوف و تاریخدانِ فرانسوی- م] نقل می‌کند:‏
اگر می‌خواهید بدانید که جوامعِ مسیحیِ اوليه چگونه بوده است، نگاهی به شعبه‌ی محلیِ جامعه‌ی بین‌المللِ کارگران بکنید. اساسی‌ترین تفاوت (میانِ این ‏دو جنبش) آن است که مسیحیانِ اولیه رهایی‌شان را به جهانِ آخرت موکول می‌کردند در حالی‌که سوسیالیسم در همین دنیا جا دارد.(7)‏