‏٣ – با توجه به این که در بیشتر جوامع، اکثریت مردم، به ویژه طبقات پایین، به درجات مختلف اعتقادات مذهبی دارند، طبقه¬ی کارگر چه¬گونه می تواند ‏نیروی اصلی مبارزه برای سوسیالیسمی باشد که آتئیسم یکی از عناصر ضروری آن محسوب می شود؟
‏٤ – از آنج که همه¬ی ادیان نهادی شده و مسلط، پاسدار سلسه مراتب اجتماعی و بهره کشی‌های طبقاتی و جنسی هستند، آیا جنبش سوسیالیستی می¬¬¬‏تواند این نوع کارکردهای ادیان را هم امری خصوصی تلقی کند؟ اگر نه، آیا برای مبارزه با این کارکردها باید با هر نوع اعتقاد مذهبی مبارزه کرد؟
‏٥ – آیا اسلام در مقایسه با ادیان دیگر در مقابل سوسیالیسم و دموکراسی نامنعطف¬تر و با سرمایه‌¬داری ناساگازتر است؟
‏6-  آیا رفورم در اسلام ممکن است؟ چه نیرویی می تواند عامل رفورم در اسلام باشد؟ ‏
‏7- با توجه به تأثیر پذیریِ عمیقِ برخی جریانات و نحله‌های گوناگونِ سیاسی از اسلام، مناسباتِ احزابِ سوسیالیست با احزابی که به گونه‌ای هویت خود را ‏به اسلام منتسب می‌کنند، چکونه باید باشد؟
‏8- آیا جدایی دین از دولت در عین حال به معنای جدایی دین از حوزه‌های عمومی منجمله احزاب است و آن را باید به معنای جدایی دین از سیاست تلقی ‏کرد؟
‏8- آیا جدایی دین از دولت به معنای جدایی دین از سیاست است؟‏
‏9 – نحوه برخورد سوسیالیست‌ها با نهادهای مدنی اسلامی اعم از صندوق قرض‌الحسنهِ اسلامی، اتحادیه دانشجویانِ اسلامی، سازمان‌های به اصطلاح ‏‏«فمینیستیِ» اسلامی و غیره... چگونه باید باشد؟
‏10- آیا می‌توان از وجود «الهیاتِ رهایی‌بخش» در میانِ نیروهای اسلامی سخن گفت؟ روش برخورد سوسیالیست‌ها با تمایلات سوسیالیستی¬ای که زیر لوای ‏اسلام بیان می‌شوند، چگونه باید باشد؟
‏11- «بنیادگرایی اسلامی» را چگونه تعریف می‌کنید، و آیا بین «بنیادگرایی اسلامی» و دیگر رویگردهای اسلامی باید فرق قائل شد و روش ویژه‌ای به کار ‏برد؟ اگر آری، کدام روش؟
‏12ـ به نظر شما،ِ برخورد نیروهای سوسیالیستی به مذهب و تحلیلِ از اندیشه‌های مذهبی، خصوصاٌ در ایران، چگونه بوده است؟
‏*****‏

پاسخ‌ها :‏

هایده مغیثی: سه پرسش اول شما در مورد دولت كارگری «آته‌ایست»  بهم مربوط هستند. هر سه سئوال مبتنی بر یك پیش فرض یعنی وجود «دولت ‏كارگری» است كه منظور از آن روشن نیست. آیا این همان پیش فرض قدیمی است كه طبقه كارگر كه گویا اكثریت جامعه را تشكیل می دهد ‏‏«دیكتاتوری» خود را از طریق انقلاب قهر آمیز بر قرار خواهد  ساخت ؟ در این صورت بحث از «دموكراسی» و «دولت دموكراتیك»  بی مورد است. بعلاوه ‏خود ماهیت «طبقه كارگر» نیز روشن نیست. اگر منظوركارگران مزدبگیر بقول معروف «یقه آبی »  هستند  در آن صورت دیگر امروزه اكثریت جامعه را در ‏هیچ كشوری تشكیل نمی دهند. اما اگر به اصطلاح «یقه سفید» ها و دیگران كه در مقابل حقوق  كار می كنند را نیز در بر می گیرد ــ كه در واقع چنین ‏است ــ در آن صورت دیگر یك طبقه یكدست و همسان نیست٬ و نه تنها از نظر اقتصادی٬ كه از نظر ایدئولوژی و خواست ها٬ اخلاقیات وعتقادات بسیار ‏متنوع است. باتوجه به این كه یك دولت سوسیالیستی ازطریق تحولات اجتماعی و اقتصادی یك كشور وبا مشاركت دموكراتیك و رای آگاهانه و آزادانه مردم ‏باید بوجود آید٬ نه می تواند و نه لزوما باید دولت آته ایست باشد . بحث اساسی در مورد دولت و مذهب٬ سكولاریسم است نه آته‌ایسم. اعضاء دولت می ‏توانند لامذهب باشند و یا به هر مذهبی معتقد باشند. خصوصیت اصلی آن دولت سكولار بودنش است٬ و در آن هیچ  مذهب رسمی وجود ندارد و دولت ‏موظف است آزادی مذهب و بی مذهبی را تأمین كند.‏
‏ ‏
پاسخ ٤: تردیدی نیست كه همه ادیان ضمن ادعا ها و خواست های عدالت خواهانه عمدتا در خدمت قدرت بوده اند. جنبش سوسیالیتی در مورد این ادیان ‏و كاركردهایشان نباید «بی تفاوت» بماند٬ اما نحوه برخورد به آنها نمی تواند توام با زور و ممنوع سازی باشد٬ آنطور كه در كشورهای سوسیالیستی قبلی به ‏آنها برخورد می شد. دولت سكولرخواه سوسیالیست یا غیرسوسیالیستی از مداخله مذهب و رهبران مذهبی در سیاست گذاری و وضع و اجرای  قوانین ‏جلوگیری خواهد كرد . اما باید توجه داشت كه هیچ مذهبی نیست كه یكدست باشد . پیروان همه مذاهب  برداشت های متفاوتی از آئین ها و دستورات ‏مذهبی دارند و معمولا بر مبنای برداشت های خود و بطور انتخابی از آن ها پیروی می كنند . اكثریت مردم مذهبی با مداخله مذهب در امور دولتی و ‏عمومی مخالف اند و هم آنان  می توانند برای مقابله با مرتجعین مذهبی و جلوگیری از مزاحمت آنان در زندگی اجتماعی و فردی با دولت سوسیالیستی ‏همراه باشند . در هر صورت كار دولت سوسیالیستی مبارزه «علیه هر نوع اعتقاد مذهبی» نیست.‏

پاسخ ۵: شاید نتوان از یك نوع اسلام صحبت كرد چنانچه یهودیت و مسیحت هم یك نوع نیست . یعنی بستگی دارد تكیه برچه جنبه هائی ازمذهب باشد ‏و تاچه حد با شرائط زمانه انطباق پذیری داشته باشد .  هستند مسلمانانی كه  بسیاری از جنبه های سوسیالیستی و عدالت خواهانه را قبول دارند و به ‏دموكراسی و سكولاریسم هم باوردارندومسلمانانی كه با هر اندیشه و پروژه ای كه با اسلام آنها بیگانه باشد مثل مدرنیته ٬ سكولریسم و آزادی وحقوق فردی ‏خصومت میورزند. با این حال بطور كلی هیچ یك از انواع اسلام با سرمایه داری سر «ناسازگاری» ندارد. ‏