‏     یكی از این مباحث كه هنوز در ذهن من نقش بسته است به مذهب اختصاص داشت كه طی ساعات تنفس صورت می‌گرفت. بخاطر نمی آورم كه به چه ‏دلیل این بحث را شروع كردیم اما بخوبی به یاد دارم چه احساس ناخوشایندی داشتم زمانی كه استاد من ماركسیسم پوزیتویستی را كه من به آن تعلق ‏داشتم زیر سئوال برد زیرا من به این باور رسیده بودم كه پیشرفت علم و آموزش و پرورش در قرن بیست و یكم، مذهب را بكلی از صحنه بدر خواهد كرد. ‏نیاز به گفتن ندارد كه به تصور من، قرن بیست و یكم به انقلاب پیروزمند جهانی سوسیالیستی تعلق داشت كه باور داشتم طی چند ده آینده بوقوع بپیوندد. ‏استاد من بر این عقیده بود كه انباشت مدام سرمایه در یك جامعه، در حقیقت جستجو برای معنویت را افزایش خواهد داد. اگر درست به خاطر داشته باشم ‏او با كمال اشتیاق جمله  معروف آندره مالرو، كه توسط خیلی‌ها به نقد و بحث كشیده شده است، نقل كرد كه قرن بیست و یكم از آن مذهب خواهد بود. ‏‏(1)‏
‏     آیا استاد من درست می اندیشید؟ آیا توانمندی كنونی اعتقادات، جنبش‌ها و فرقه‌های دینی، دال بر مذهبی بودن قرن بیست ویكم است؟ آنچه كه بدون ‏تردید روشن است، اشتباه بودن اعتقادات من در دوران جوانی است اما من پیروزی كامل را هم به طرز تفكر مخالف خود نخواهم داد. واقعیت این است كه ما ‏همه اشتباه كردیم، پیش فرض مشترك هر دو گروه این بود كه جامعه قرن بیست و یكم، جامعه "فراوانی" و انباشت خواهد بود. این كه جامعه آتئیست یا ‏مذهبی خواهد شد ناگزیر می‌بایست از آن پیش فرض اصلی نشأت می‌گرفت. بنابراین سئوال مورد بحث را می‌بایست به طریق زیر بازنویسی كرد: آیا ارضاء ‏نیازهای مادی به ناگزیر نیازهای معنوی و مذهبی اجتماع را هم ارتقاء می‌دهد؟ ‏
‏     هیچ‌یك از ما به زودی به پاسخ این سئوال نخواهیم رسید. امید به جهانی رها از "نیاز" همانقدر از دسترس ما دور است كه، جهانی رها از "ترس و ‏وحشت".  این دو بخش، از چهار "آزادی‌های" معروفی هستند كه فرانكلین روزولت در سال 1941 آنها را ستون‌هائی نامید كه جهان آرمانی‌اش بر آنها ‏استوار است. نخستین آزادی روزولت یعنی آزادی بیان، بیگمان توسعه فراوان یافته است ولی هنوز از پیروزی كامل فاصله زیادی دارد؛ آزادی دومِ وی، یعنی ‏آزادی پرستش هر خدائی، دیگر توسط "بی‌خدائی" دگماتیك استالینیستی (آنگونه كه در دوران روزولت انگاشته می‌شد) مورد تهدید نبوده بلكه از سوی ‏خداپرستی فناتیك، تحت فشار قرا گرفته است. آزادی كه بیش از همه این‌ها در جهان مورد تهدید است، آزادی پرستیدن "هرخدائی" و زیستن به آنگونه ‏كه انسان تمایل دارد می‌باشد. بدرستی، این دیگر پیشرفت نیست بلكه، نشانی از ارتجاع ایدئولوژیك در ابعادی تاریخی است.‏
‏     جان سختی مذهب پس از گذشت پنج قرن از شروع انقلاب علمی، معمائی است كه متفكران معتقد به دیدگاه پوزیتویستی، جهان را به شگرفت درآورده ‏است. اما آن چنان‌كه من از قدم‌های اولیه خود تاكنون در راه تئوری ماركسیستی دریافته‌ام، درك درست از ماركسیسم، به چنین برداشتی منجر نخواهد ‏شد. كوشش من در این مقاله نه تنها براین است كه از جان سختی مذهب شناختی بدست دهم بلكه علاوه برآن نیز، به ایدئولوژی‌های مختلف مذهبی كه ‏تاریخ در اعصار مختلف خود به آنها میدان و پا می‌دهد بپردازم و صفت مشخصه هریك را روشن سازم.‏
‏ مذهب در عصر معاصر نه تنها بعنوان "ایدئولوژی غالب" به حیات خود ادامه داده است بلكه هم‌چنان به بازتولید ایدئولوژی‌های پرخاش‌جو كه شرایط ‏موجود اجتماعی و سیاسی را زیر سؤال می‌برند ادامه داده است.  دو نمونه از این ایدئولوژی‌ها که در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب نموده‌اند ‏عبارتند از: ایدئولوژی الهیات رهایبخش و بنیادگرائی اسلامی. ارزیابی مقایسه‌ای این دو پدیده از دیدگاه ماركسیستی -كه با مطالعات جامعه شناسانه مذهبی ‏نیز غنی گشته- تلاشی جانانه و چالشی سیاسی و روشن‌گرانه می‌باشد؛ و امید من براین است.‏

مذهب از دیدگاه ماركس‎ ‎
‏     چارچوب تفكر ماركس درباره مذهب زمانی مشخص شد كه ماركس خود در آثارش در دوران انتقال تفكرش از فلسفه "هگل یون جوان" به رادیكالیسم ‏ماتریالیستی مبارزه طیقاتی یا آنچه ما ماركسیسم می‌دانیم، به آن پرداخته است. در مقدمه‌ی "نقد فلسفه هگل" كه بسیار مورد نقل هم قرار گرفته است ‏نشانی قاطع از شكل گیری تفكراتش را می‌بینیم. پس از اتمام نسخه اول این اثر در تابستان 1843  (این اثر در زمان حیات ماركس به زیر چاپ نرفت) ‏ماركس مقدمه را در انتهای همان سال نوشت و در سال 1844 در روزنامه ‏Deutsch- FRANZOSISCHE JAHRBUCHER‏ ‏‎ ‎به چاپ رساند.‏‎  ‎
این حقیقت كه ماركس این اثر را قابل چاپ یافته بود خود دال بر استحكام مطلب است، زیرا ماركس- در سراسر عمر خود نشان داده است- از انتشار ‏هرگونه نوشته تئوریك كه كاملاً از آن رضایت نداشت، اجتناب می ورزید. این مقدمه همراه با "تزهای فویرباخ" كه در همان سال نوشته شده است، به طرز ‏درخشانی مسیری را كه ماركس در این راستا طی نموده است ترسیم می‌كند، مسیری كه آنتونیولابریولا آنرا "فلسله عمل" نامید.(2) ‏‎  ‎
‏     ماركس در سال 1844 در "مقدمه" چنین نوشت: "مبنای نقد غیرمذهبی چنین است: انسان مذهب را میسازد و این مذهب نیست كه انسان ‏را می‌سازد. مذهب در حقیقت خودآگاهی و عزت نفس انسانی است كه هنوز بر خود غالب نگشته و یا خود را دوباره باخته است. انسان ‏پدیده‌ای انتزاعی نیست كه در بیرون جهان نشسته باشد. انسان جهان انسان، اجتماع و دولت است. این دولت و این اجتماع مذهب را تولید ‏می‌كند كه در حقیقت آگاهی درونگرای جهان است زیرا جهان وارانه شده است، مذهب تئوری عمومی چنین جهانی است، دایره المعارف ‏جامع این جهان، منطق این جهان در حالت عمومی، اوج تكیه گاه معنوی آن، شوق تكیه گاه اخلاقی، كامل كننده و بالاخره تكیه گاه همگانی ‏و موجه جلوه دادن آن است. مذهب شكل‌گیری تخیلیِ جوهر انسان است؛ زیرا جوهر انسان نتوانسته است حقیقت واقعی را كسب كند. ‏بنابراین مبارزه علیه مذهب مبارزه‌ای غیر مستقیم علیه جهانی است كه رنگ وبوی معنویت آن مذهبی است." (3)‏
ماركس در اینجا بعد از بیان یكی از ایده‌های كلیدی لودویك فویرباخ درباره نقد مذهب (انسان مذهب را میسازد، مذهب انسان را نمی‌سازد) اثر بخشی این ‏جمله را به حداكثر آن می‌رساند و بدین وسیله فویرباخ را به خاطر عدم توانائی‌اش در نتیجه گیری درست سرزنش می‌كند. در جمله بعدی كه گفته می‌شود ‏‏"انسان پدیده‌ای انتزاعی نیست كه در بیرون جهان نشسته باشد" نظرات فویرباخ بطور مستقیم رد می‌شود. مذهب "خودآگاهی درونگرای جهان است" آنهم ‏به این خاطر كه جهان انسانی یعنی اجتماع و دولت خود واژگونه شده است، یعنی بر سر استوار است. این واژه دیگریست كه ماركس در ارتباط با دیالكتیك ‏هگل به كار برد.‏
‏     پس از فویرباخ، ماركس جوان عمدتاً با درنظر داشتن مسیحیت، نقش روانشناسانه (معنوی) مذهب را به رسمیت شناخته و همزمان از جوهر مبتذل آن ‏یعنی خودآگاهی كاذب نام می‌برد: "مذهب تئوری عمومی چنین جهانی است ، دایرة المعارف جامع این جهان، منطق این جهان در حالت عمومی، اوج تكیه ‏گاه معنوی آن، شوق تكیه گاه اخلاقی كامل كننده و بالاخره تكیه گاه همگانی و موجه جلوه دادن آنست". اما اگر انسان بتواند در مذهب نوعی انسانگرایی را ‏بیابد "مذهب شكل گیری تخیلی جوهر انسان است." تنها به این خاطر است که "جوهر انسان نتوانسته است جوهر واقعی خود را بیابد" بنابراین "مبارزه ‏علیه مذهب، مبارزه‌ای غیرمستفیم علیه جهانی است كه رنگ و بوی معنویت آن مذهبی است".