پاسخ به پرسش چهارم : ‏
‏   آیا مراد شما  «نیروهای مارکسیست»  ایرانی است ؟.  این پرسش  را بدین خاطر می کنم که در جامعه های دیگر، رفتارها همانها نبوده اند که در ایران ‏بوده اند. توضیح می دهم که ایرانیت خاصه‌های خود را دارد. در طول تاریخ ایران، دین‌ها و مرام‌ها همه به ایران راه جسته‌اند اما آنهایی توانسته اند در ایران ‏بمانند که با خاصه‌های ایرانیت سازگاری داشته اند. پس اگر پرسش شما این می‌شد که تمایل‌های مارکسیست با ایرانیت چگونه برخورد کرده‌اند؟ پاسخ این ‏می‌شد که اندازه ماندگاری آنها به شما می‌گوید آیا با ایرانیت  سازگاری جسته اند یا کوشیده اند خاصه های ایرانیتِ ناسازگار با خود را از میان ببرند یا نه؟. ‏باز زمان شهادت می دهد شکست خورده اند یا خیر. ‏
‏     در باره برخورد با مذهب نیز، همین پاسخ را می دهم و توضیح می دهم که: ‏
‏1/4 - گرچه صحیح است که بیشتر از یک برداشت از دین وجود دارد اما، در حقیقت،  برداشت‌ها از دین دو دسته بیشتر نیستند : دین بمثابه بیان قدرت و ‏دین بمثابه بیان آزادی . ‏
‏    دین بمثابه بیان قدرت با تمایل توتالیتر، همین ولایت مطلقه فقیه است که از آغاز کوشیده است خاصه های ایرانیت ناسازگار با خود را از میان ببرد. ‏ناتوان گشته است و به زعم من، بخاطر ناسازگاری با نزدیک به تمامی خاصه های ایرانیت، ماندگار نیست .  ‏
‏     پیش از انقلاب، «نیروهای مارکسیست» که درک درستی نیز از دیالکتیک نداشتند و تضاد را اسطوره‌گر دانده بودند، دو دسته برداشته ها از دین را با ‏یک چوب می راندند. گرایشی با کسانی چون من همکاری داشت (که معروف به گروه جزنی شد). اما گمانم این نیست که اطلاعی از دین می داشت و می ‏کوشید دین بمثابه بیان آزادی را از دین بمثابه بیان قدرت تمیز دهد.  در خارج از کشور، زمانی شد که «نیروهای مارکسیست» دین داران موافق آزادی و ‏استقلال و عدالت اجتماعی و رشد را بیشتر دشمن می داشتند. زیرا آن‌ها را رقبای اصلی خود تصور می کردند و نوک حمله خود را متوجه آنها می‌کردند. آیا ‏نظرهای این نوع گرایش‌های مذهبی  را مطالعه می‌کردند‌؟ نه. از تضاد این برداشت را داشتند که هر کس با ما نیست بر ما است . اصل "تضاد مطلق و اتحاد ‏نسبی است " اصل راهنمایشان بود.  دوران انشعاب فرا رسید. تا به آنجا که به یاد می آورم شمار انشعاب ها بسیار و تعداد گروه‌ها از آنهم بیشتر شدند.  ‏کوشش‌های نظری جدی به این نتیجه رسیدند که اصول استقلال و آزادی و رشد بر میزان عدالت اجتماعی، تعریف‌هایی گویای جدائی ناپذیری این اصول از ‏یکدیگر جستند. فرصتی ایجاد شد. در شهرهای مختلف اروپا جلسه‌های سخنرانی و بحث تشکیل شدند. با آنکه در مواردی اتحاد عمل پدید می آمد (مورد ‏قطعنامه در باره نفت و مورد قتل جزنی و ضیاء ظریف و هفت تن از دوستان آنها)، اما « تضاد بازی» مانع از آن شد که جبهه‌ای قوی ایجاد شود. زمانی رسید ‏که تضاد دو سویه شد: از سوی گرایشی مذهبی «جنبش صد در صد اسلامی» شعار شد .  هم این گرایش مذهبی و هم مارکسیست‌های ضد دین خود را ‏سانسور می کردند. نه آنها می خواستند بدانند دین چه  می‌گوید و نه اینها می‌خواستند بدانند مارکسیسم چه می گوید. با وجود این، کمیته دفاع عام از ‏زندانیان سیاسی که با کمیته سارتر همکاری داشت و در آن مارکسیست‌ها شرکت داشتند، تا انقلاب برجا بود و همکاری بدون اشکالی مداوم و موفق شد. با ‏این همه، بنا هم‌چنان بر بیهودگی اطلاع از این و آن دین بود.  «ایدئولوژی التقاطی» سازمان مجاهدین خلق و «جهش ایدئولوژیک» که به دنبال آورد و ‏انتشار « اعلام مواضع ایدئولوژی» -  نقدی بر آن با عنوان «زور علیه عقیده» نوشته ام – صف بندی خصمانه ای ببار آورد. ‏
‏   تجربه انقلاب، بزرگی زیانی را در اختیار می گذارد که دو طرف، بخصوص مارکسیست‌ها  بابت اصرار لجوجانه بر خودسانسوری پرداخته اند . ‏
‏2/4 -  بعد از انقلاب ، عرصه ،عرصه تلافی دوران پیش از انقلاب از دید گرایشهای اسلامی و دوره برزخ از دید مارکسیستها بود . لنین های چندی پیدا ‏شدند که می خواستند، به شیوه لنین، حکومت کرنسکی را  از میان بردارند . خشونت در کار آوردند و از عوامل عود استبداد شدند . ‏
‏     با مشاهده خطر « فاشیسم مذهبی » به دو اقدام دست زدم : به راه انداختن بحث آزاد، عمده به قصد خشونت زدائی و بی محل کردن خشونت  و دعوت ‏از نمایندگان گرایشهای مارکسیست به اجتماعی برای بحث در این باره : خطر استقرار استبداد به نام دین و ضرورت برقرار کردن آزادی ها و استقرار ‏دموکراسی . آقای هوشنگ کشاورز به این گرایشها مراجعه کرد . جلسه در خانه او تشکیل شد اما تنها دو تن شرکت کردند ! تا کودتای خرداد 60، ‏گرایشهائی ( حزب توده و فدائیان خلق اکثریت ) جانب آقای خمینی را گرفتند و در باره بنی صدر نظریه « بناپارتیسم » را ساختند و شعار « سپهسالار بنی ‏صدر ایران شیلی نمی شه »  و روشهای دیگر را( بنا بر قول آقای کیانوری ) به حزب جمهوری اسلامی آموختند و گرایشهای دیگری نیز جانب آزادی را ‏گرفتند و از رئیس جمهوری منتخب مردم ایران حمایت کردند .‏
‏     در مهاجرت، نیز ، برخوردها  همچنان به قصد فهمیدن نیست بلکه بقصد تخریب است . ‏
س: از آنجا که همه¬ی ادیان نهادی شده و مسلط، پاسدار سلسله مراتب اجتماعی و بهره کشی‌های طبقاتی و جنسی هستند و زنان انسان‌های دست دوم به ‏حساب آمده‌اند، نظر و ارزیابی شما از این نوع کارکردهای ادیان، چگونه است؟
‏ ‏
پاسخ  پرسش پنجم:  ‏
‏     پیش از این پاسخ پرسش شما را داده ام . با وجود این خاطر نشان می کنم  :‏
‏1/5 – مشاهده بیگانه شدن دین در بیان قدرت، که ، بدان ، دین بیانگر حقوق با دین بیانگر تکالیف قدرت فرموده جانشین شده است، اهل واکنش را به ‏انکار دین و در پی این و آن مرام رفتن و در تخریب دین کوشیدن می اندازد. این روش آسان است اما  بجائی نمی رسد زیرا مرامی که خود بیان قدرت ‏نباشد را  باید یافت و پیشنهاد کرد. وگرنه بیان قدرت دیگری را پیشنهاد کردن و برای مثال آن را ایدئولوژی ضد بهره کشی انسان از انسان و برابری زن و ‏مرد و... تبلیغ کردن ، یک دعوی است با تناقض ذاتی در خود . توضیح این که  قدرت بدانخاطر که تمرکز طلب است و بخواهی نخواهی نزد اقلیت مسلط ‏متمرکز می شود، سلسله مراتب و انواع تبعیض ها و بهره کشی ها را  ببار می آورد . تجربه در بخش بزرگی از جهان ما ، محلی برای تردید در این واقعیت ‏نمی گذارد . ‏
‏2/5 – اهل کنش از خود می پرسند : آیا دین بیان آزادی و حقوق بوده است و قدرت مداران از خود بیگانه اش کرده اند و یا از آغاز بیان قدرت بوده است ؟ ‏پرداختن به این پرسش نیاز به وقف عمری و به جان خریدن مشقتهای بسیار دارد . زیرا هم دین سالاران دشمن چنین محقق و یا محققانی می شوند و هم  ‏دشمنان دین و قدرت طلبانی که به غلط گمان می برند دینی که شما توصیف کرده اید توان مقاومت در برابر حمله ایدئولوژیک آنها را  ندارد . ‏
‏     می بینید که افزون بر سه دهه است که زیر حمله های تبلیغاتی و غیر تبلیغاتی ( تهدید مداوم به ترور ) مثلث زور پرست قرار دارم. با این حال ، بکار ‏سختی که راه را بر آزادی انسان می گشاید، ادامه می دهم . ‏
‏  مطالعات این جانب که انتشار یافته اند ( موازنه ها، اصول راهنمای اسلام ، اقتصاد توحیدی ، حقوق انسان در قرآن ، زن و زناشوئی ، عدالت اجتماعی ، عقل ‏آزاد و... ) می باید شما را  از این پرسش بی نیاز می کردند . با وجود این پرسش شما را مغتنم می شمارم برای خاطر نشان کردن دو واقعیت : ‏
‏● استقلال و آزادی هر جامعه ، با استقلال و آزادی زنان و برخورداری زنان و مردان از حقوق انسان آغاز می گیرد . به استقلال و آزادی زن است که جامعه ‏به  رشد توانا می شود .  بدین خاطر ، دین بمثابه بیان آزادی و هر مرامی که آزادی را هدف قرار دهد و به جامعه پیشنهاد شود، از رهگذر پذیرش زنان ‏مستقل و آزاد است که می توانند جانشین این و آن مرام قدرت بگردند و در دموکراسی اشتراک بجویند .‏
‏● انواع دین ستیزی ها ، بخصوص در قرن بیستم ، هم در اروپا ( رژیمهای کمونیستی در شرق اروپا و پوزیتویستها در غرب اروپا ) و هم در آسیا  تجربه شده ‏و جز شکست ببار نیاورده اند . پیروزی انقلاب ایران که اسلام بمثابه بیان آزادی اصل راهنمای آن شد، به انسانهای آزاد و آزادی دوست می آموزد که این راه ‏سخت را باید پی بگیرند و مطمئن باشند به نتیجه می رسند .‏
س: در تاریخ عقاید اسلام همیشه جریانات «عقل گرا» در مقابل «جزم گرائی بنیاد گرا» وجود داشته. شما «بنیادگرایی اسلامی» را چگونه تعریف می‌کنید؟ ‏آیا برای برخورد با «بنیادگرایی اسلامی» باید روش ویژه¬ای به کار برد؟ اگر آری، کدام روش؟