‏پاسخ  به پرسش اول :

‏1/1 -  دموکراسی غیر سوسیالیسم و سرمایه داری است . مگر این که مراد شما دمکراسی بر مدار سرمایه داری یا سوسیالیسم باشد . دموکراسی ‏سوسیالیستی تجربه شده است و همان نتیجه را به ببار آورده است که « دمکراسی دینی »  بدیهی است با آن نمی توان موافق شد ،زیرا انسان را به بردگی ‏قدرت ( در سیمای دولت و دیگر بنیادهای جامعه ) در می آورد . اما دموکراسی سرمایه داری همین است که خود را در پوشش لیبرالیسم پنهان کرده و در ‏بخشی از دنیا  برقرار است . با دموکراسی آن بمعنای ولایت جمهور مردم موافقم و با سرمایه داری و لیبرالیسمش نه.‏
‏2/1 - برخورد مذهبی با این ایسم ها بی معنی است . چرا که  دلیل حقانیت هر مرامی – ‏‎ ‎‏ بنا بر این که  این ایسم ها ایدئولوژی باشند -  و هر «بیانی» ( ‏discours‏ )  در خود آنست .  بنا بر این ، پرده صورت را که برگیریم ، پرسش این می شود : هرگاه این ایسم ها  را بیان قدرت بدانیم  با آنها موافق نیستم . و ‏هرگاه هدف را از روش جدا کنیم و هدف سوسیالیسم را برای مثال، آزاد کردن انسان از بندگی قدرت ( در شکل سرمایه و غیر آن ) بشماریم،  با هدف ‏موافق می شوم . در کارها بسیار توضیح داده ام که هدف از اصل راهنما و روش این دو جدائی ناپذیر هستند . پس اگر هدف آزادی انسان باشد، قدرت روش ‏مناسب با این هدف نمی شود . هرگاه قدرت روش شود، هدف سازگار با خود را که باز قدرت است جانشین هدف آرمانی ( آزادی انسان ) می کند .  اینک ‏بعد از تجربه هستیم ، مشکل نیست بدانیم که روش زورمدارانه قدرت را جانشین آزادی انسان می کند . بدین قرار، سوسیالیسمی که آزادی انسان را هدف ‏می کند، لاجرم می باید روش را نیز آزادی بشناسد و در پیش بگیرد .‏
‏3/1 -  در عدالت اجتماعی که بزودی منتشر می شود، در باب لیبرالیسم  به تفصیل بحث کرده ام . سرمایه داری که انسان امروز با آن روبرو است، قدرت ‏ویرانگری است که انسان را گرفتار بردگی مادام العمری می کند و او را بکار ویران کردن خود و محیط زیست می گیرد . با آن نمی توان موافق شد . ‏
س: به نظر شما، روش برخورد با تمایلات سرمایه‌دارانه‌ای که زیر لوای اسلام بیان می‌شوند، چگونه باید باشد؟

پاسخ به پرسش دوم :‏
‏ این روش جز سازگار کردن اسلام با ولایت مطلقه سرمایه بمثابه قدرت نیست. به ترتیبی که در اقتصاد توحیدی تشریح کرده ام، از سوئی، چون رهنمودهای ‏قرآن را نمی توان با سرمایه داری سازگار کرد و از سوی دیگر، چون سرمایه داری بیان قدرت سازگار با خود را می طلبد، کشورهای مسلمان گرفتار ‏استبدادهائی شده اند که  با‎ ‎ادعای اخذ شیوه غربی «رشد اقتصادی» کار خود را فروش ثروت‌های طبیعی کشورهای مسلمان کرده اند و عامل فقر همه ‏جانبه و فزاینده شده اند .           ‏
بنا بر این، با این تمایلات  از دو نظر می باید مخالفت کرد: یکی از نظر قرار دادن کشورهای مسلمان در موقعیت زیر سلطه - که مأموریت اصلی دولتهای ‏استبدادی است – و دیگری از این نظر که الگوی سرمایه داری قابلیت جهان شمول گشتن را ندارد. به این دلیل ساده که هرگاه قرار باشد جمعیت روی ‏زمین، هم چون یک امریکائی مصرف کنند، پایان یافتن منابع زمین و مرگ محیط زیست بسیار زود رس می شود. بنا براین، جامعه ها هنوز فرصت دارند که ‏شیوه رشدی در پیش بگیرند که بدان، انسان  آزادی می جوید. در مطالعه دموکراسی تاریخ رشد و سرانجامی را که در جامعه های غرب جسته است مطالعه ‏کرده ام . راه رشدی را  نیز پیش‌نهاد کرده ام که انسان را از بندگی قدرت رها کند .‏
س:  شما، نقش تاریخی جریانات چپِ طرفدار مارکسیست ایرانی را در تحولات اجتماعی٬ سیاسی٬ فرهنگی و فكری كشورمان، چگونه ارزیابی می كنید؟‏
‏ ‏
پاسخ به پرسش سوم : ‏
‏« نقش تاریخی جریانات چپ طرفدار مارکسیست»  پرسش دقیقی نیست. چرا که جریان‌ها بسیارند و نمی توان پاسخی داد که در باره همه صدق کند . با ‏وجود این، جریانی در آغاز بوده است (گروه ارانی) و جریانی بعد از جنگ بین المللی دوم پدید آمده است (حزب توده) و جریانی از آن جدا شده است ‏‏(نیروی سوم) و... اگر بنا باشد آنها را بر اصل استقلال محک بزنیم، نقش جریان اول (حتی با احتمال وجود عنصر یا عناصر وابسته در آن ) مثبت (بنا بر ‏بررسی های تاریخی که انجام شده است و با این فرض که خلاف  نتیجه گیری آنها را نقض نکنند) و نقش جریان دوم (حزب توده) ، با وجود عناصر استقلال ‏طلب در آن، منفی و نقش جریان سوم (ولو با احتمال وجود عنصر یا عناصر وابسته در آن) نیز مثبت می شود (ولو تعریف از استقلال  همان تعریف این ‏جانب از استقلال نباشد). جریانهایی که از حزب توده جدا شده اند و یا در بیرون آن حزب پدید آمده اند، بنا بر این که استقلال را اصل راهنما کرده باشند، ‏نقششان مثبت و هرگاه نکرده باشند، نقششان منفی می شود . ‏
‏  اما بنا بر اصل آزادی ، غیر از جریانی که  از کودتای خرداد 60 بدین سو، دموکراسی را پذیرفته و قدرت را بمثابه هدف رها کرده است، بقیه گرفتار لنین ‏زدگی مانده و نقش منفی داشته اند. ‏
‏  و بالاخره، با آنکه عدالت اجتماعی را هدف شمرده اند ،در صورتیکه  عدالت میزان است یعنی از آغاز می باید بکار سنجش پندار و گفتار و کردار آید و با ‏دیکتاتور ولی بنام پرولتاریا سازگار نیست و تقدم دادن بدان انکار استقلال و آزادی و بسا حقوق انسان است، اما بدان خاطر که موجب توجه زحمتکشان به ‏حقوق خویش گشته اند و هم بدین خاطر که جامعه ایرانی را از سلطه سرمایه داری جهانی بر اقتصاد ایران آگاه کرده اند، همه آنها ، از جمله حزب توده، ‏نقش مثبت داشته اند .‏
س:  شما برخورد نیروهای مارکسیست به مذهب و تحلیلِ  اندیشه‌های مذهبی، خصوصاٌ در ایران پیش و پس از انقلاب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟