طرح چنین موضوعی در عین حال دعاوی و گفتمان لائیسیته را به شکلی که باید و شاید مطرح می سازد، مسائلی نظیر «پوشش مذهبی» یا «روسری»  ‏‏(به عنوان مثال در کشورهای اروپایی مسئلۀ پوشش اسلامی در مدارس سرو صدای بسیاری براه انداخت)، و رابطۀ مذهب و جنبش چپ، از جمله مطالبی بود ‏که اخبار مهم روز سیاسی- ایدئولوژیک در فرانسه را به خود اختصاص داده و عکس العمل های متنوعی را نیز بر انگیخت. م‏

۱

مبانی تئوریک («فلسفی») مارکسیسم کلاسیک در رابطه با مسئلۀ مذهب شامل سه بعد مکمل است که منشأ آنرا نزد مارکس جوان  در «مقدمۀ نقد فلسفۀ ‏حقوق هگل»( 1844- 1843) می یابیم.‏
نقد مارکسیستی پیش از همه مذهب را بعنوان عامل از خودبیگانگی مورد بررسی قرار می دهد. انسان مسئولیت سرنوشتی را به مقدسات نسبت می دهد که ‏گویی خود او در تعیین آن هیچ دخالتی نداشته است («انسان مذهب را می آفریند، و این مذهب نیست که انسان را خلق می کند.»). انسان خود را به انجام ‏وظایف اجباری  و رعایت ممنوعیتهایی ملزم می سازد که مخل رشد و شکوفایی او هستند. اعتقادات مذهبی نزد فرد آدمی او را داوطلبانه  به فرمانبرداری از ‏مقامات و مراتب مذهبی تشویق می کند، یعنی تبعیت از مراتبی که قانونیت و حقانیتشان یا بر اساس تمایلات خیال پردازانۀ عالم باطنی افراد است که برای ‏آنها امتیاز خاصی قائل شده و آنها را با مقدسات و عالم بالا مرتبط می سازند، و یا اینکه اعتبار آنها را بر اساس تخصص آنها در امور مذهبی می دانند.‏
سپس، نقد مارکسیستی به دکترین های اجتماعی و سیاسی مذاهب می پردازد. مذاهب بازماندۀ ایدئولوژی های قرون و اعصار بسیار قدیمی هستند : مذهب ‏‏« آگاهی کاذب از جهان  است » . مذهب چنین چیزی ست بویژه که جهان همواره در حال دگرگونی ست.‏
مذاهب در جوامع ماقبل سرمایه داری بوجود آمدند، و مثل نهضت اصلاح دینی پروتستان در تاریخ مسیحیت هماهنگیشان با تحولات [برای انطباق رسوم ‏کلیسا با مقتضیات زمانه] و پیشرفتها اجبارا جزئی و محدود بوده است خصوصا وقتی که مذهب به عبادت و گرامی داشت «کلام مقدس» می پردازد.‏
و به همچنین درک تأثیرات و پیامدهای روانشناختی (به مفهوم وبری (1) ) که اعتقادات مذهبی می تواند برای محرومین جامعه داشته باشد. « فقر مذهبی ‏از یکسو مبین فقر واقعی بوده و از سوی دیگر اعتراض علیه فقر واقعی نیز می باشد. مذهب فریاد مخلوق از پا افتاده در سیه روزی ست، روح جهانی بی رحم، ‏به همان شکل که روح دورانی بدون روح است. مذهب افیون توده هاست.‏
ازنگاه مارکسیسم کلاسیک نکات فوق هر سه به به یک نتیجه واحده می رسد که مارکس جوان این چنین بیانش کرد : « فرارفتن (2) از مذهب به مثابه ‏نیک بختی موهومی توده ها شرط خوشبختی حقیقی آنهاست. حواست دست کشیدن از توهمات نسبت به وضعیت شان  پشت کردن به همان اوضاعی است ‏که به واسط هاش به این توهمات نیاز دارند. بدین ترتیب، نقد مذهب در نطفه، همان نقد این زندگی فانی پر  از درد و رنج آدمیان است  که مذهب هالۀ ‏مقدس آن می باشد. ‏

۲

‏ با اینحال، مارکسیسم کلاسیک حذف مذهب را بعنوان شرطی ضروری و مقدم برای آزادی اجتماعی نمی داند ( نظریۀ مارکس جوان را می توان چنین ‏خواند که : سرانجام برای چیرگی بر توهمات، ابتدا می بایستی « به شرایطی پایان بخشید که به توهمات نیازمند است». در هر صورت به همان شکل دربارۀ ‏دولت می توانیم بگوییم، حذف مذهب مطرح نیست بلکه می بایستی شرایط از بین رفتن آنرا فراهم سازیم. مسئله بشکل ممنوع کردن « افیون توده ها» و یا ‏سرکوب مصرف کنندگان آن نیست. ولی ضروری ست که به روابط ممتاز تاجران «افیون توده ها» در داد و ستد با قدرت سیاسی پایان بخشیده واز نفوذ آن ‏در اذهان بکاهیم.‏

سه نوع طرز تلقی در اینجا قابل بررسی هستند :‏
مارکسیسم کلاسیک، یعنی مارکسیسم نزد بنیانگذاران آن، طرح موضوع بی خدایی را جزء برنامۀ جنبشهای اجتماعی ضروری ندانسته اند. بر عکس، در ‏انتقاد از برنامۀ مهاجرین « بلانکیست»(3) در رابطه با کمون (1874)، انگلس دعاوی آنان را مبنی بر حذف مذهب از طریق فرمان قانونی به تمسخر گرفته ‏است. دور اندیشی و تیز بینی انگلس در تجربیات قرن بیستم کاملا به اثبات رسید، همانطور که او می گفت « آزار و اذیت بهترین وسیله برای تشویق ‏اعتقادات ناخوانده و زائد است» و علاوه بر این « در روزگار ما تنها خدمتی که می توانیم برای خدا انجام دهیم این است که بی خدایی را نماد اعتقاد اجباری ‏اعلام کنیم».‏
لائیسیته جمهوری خواهانه، یعنی جدایی دین از دولت، بر عکس از اهداف ضروری و زوال ناپذیر است که قبلا نیز بخشی از برنامۀ دموکراسی بورژوازی ‏رادیکال بود. ولی در این رابطه نیز، باید یادآور شویم که نباید جدایی را با ممنوعیت یکی بگیریم، حتی در مورد مسائل آموزشی. انگلس در تفسیرات انتقادی ‏اش دربارۀ  برنامۀ « ارفورت» (4) حزب سوسیال دموکرات آلمان (1891)، فرمول زیر را پیشنهاد می کند : « جدایی تمام و کمال کلیسا از دولت. تمام ‏جوامع مذهبی بدون استثناء توسط دولت به عنوان شرکت خصوصی تلقی خواهد شد. هیچ بودجه ای از مالیاتهای رسمی به آنان نخواهد گرفت و هیچ ‏دخالتی در مدارس دولتی نیز نخواهند داشت.» و بعد توضیح زیر را داخل پرانتز اضافه می کند : « با اینحال نمی توانیم مانع شویم که آنها با امکانات ‏خودشان مدارس خاص خودشان را ایجاد و در آنجا پرت وپلا هایشان را آموزش دهند!» ‏
حزب کارگر در عین حال باید از جنبۀ نظری با نفوذ مذهب مبارزه کند. در متن 1873 انگلس از این امر اظهار خشنودی می کند که اکثر مبارزین کارگر  ‏سوسیالیست آلمان از اعتقادات مذهبی دست کشیده اند، و پیشنهاد می کند که هر چه بیشتر از ادبیات ماتریالیست فرانسۀ قرن هجدهم استفاده شود تا ‏تعداد بیشتری متقاعد شوند.‏
در نقد برنامۀ گوتای (5) حزب کارگر آلمان (1875)، مارکس می گوید تعریف آزادیهای شخصی در مورد اعتقادات و آئین مذهبی، بنحوی باید مطرح گردد ‏که تنها بر عدم دخالت دولت در چنین اموری تکیه داشته باشد. مارکس این موضوع را به این شکل مطرح می سازد که : « هر فردی می تواند به نیازهای ‏مذهبی و جسمانی خود را پاسخ گوید بی آنکه پلیس در آن مداخله داشته باشد». او در عین حال اظهار تأسف می کند که : « حزب از چنین موقعیتی ‏استفاده نکرده تا نشان دهد که مقولۀ بورژوائی « آزادی عقیده و مذهب» به معنای تفاهم با اشاعۀ هر گونه آزادی اندیشۀ مذهبی ست، در حالی که [حزب] ‏برای رهایی اذهان از  تخیلات مذهبی تلاش می کند.»‏