دریافت هایی از تاریخ: «گفت و گوی مارکسیست- مسیحی سال‌های 1960» از دوروتی سول؛ «اجتماعات مسیحی مقدماتی و آینده آمریکای ‏لاتین» از فییلیپ بریمن؛ «اجتماعات مسیحی مقدماتی و آینده آمریکای لاتین» از فییلیپ بریمن؛  «آماده ساختن خاک: یادداشتهایی درباره آزاد ‏کردن الهیات در آسیا» از جیمز پالم و الیزابت باوندز؛ «تحلیلی دربارهً چپ مسیحی در ایالات متحده»؛ «مطالعات زنان» شعری از شیلا د. کولینز؛ ‏‏«پانزده سال پرالتهاب» ازجانت کالون؛ «آیین»: شعری از کلاریبل آلگریا 92؛ «از ادبیات الهیات آزادیبخش» از گوستاوو گوتیه؛ «دربارهً کشیش‌های ‏کمونیست» از  کامیل تورس؛ «مذهب سیاه و رادیکالیزم سیاه» ‌از گیراد اس. ویلمور؛ «الهیات سیاه و مبارزه برای آزادی در آفریقای جنوبی» ‏ازآلن بوساک و کتابشناسی ‏
آرش

‏ ‏
در جلسات اوليه كه به برنامه ريزي اين شماره مونتلي ریویو ‏Monthly Review‏ اختصاص داشت،  حاضرين در جلسه از ما خواستند كه طي بيانيه‌اي آنچه را ‏كه در افكار ما گذشته و منجر به پيش‌نهاد اين شماره بعنوان يك پروژه  شده است را مطرح كنيم. آنچه كه ملاحظه مي‌كنيد متن اين بيانيه است. ‏
‏     احتمالاٌ اكثريت مردم فكر مي‌كنند كه يا رابطه‌اي بين مذهب  و چب وجود ندارد و يا اگرهم  رابطه اي باشد به شكلي آشتي ناپذير است؛ در واقعيت ‏هرگز چنين نبوده و نيست. در زمان‌هاي گذشته نظرات و جنبش‌هاي راديكال، معمولاٌ يا فرم مذهبي داشته و يا داراي گرايشات مذهبي بوده‌اند. بعنوان ‏نمونه می‌توان به جنگ داخلي انگلستان در قرن هفدهم و يا به انقلاب خود ما در صدسال پيش نظري بيافکنیم. حتي جنبش سوسياليستي مدرن كه به ‏اوايل قرن نوزدهم برمي‌گردد، بويژه در كشورهاي انگليسي زبان، همواره جنبه‌هاي بارز مذهبي داشته است. ‏
‏     با اين حال اين ديد عاميانه كه مذهب  و چپ  دشمن و بيگانه از همدیگرند، بدون ريشه‌هاي تاريخي نيست. جنبش‌هاي انقلابي جهاني بعد از اواسط ‏قرن نوزدهم - 1848-  يعني بعد از انتشار مانيفست كمونيست، بعنوان نقطه عطفي چه در ابعاد ايدئولوژيكي و چه در پهنه‌های سياسي، به شكل ‏فزاينده‌اي ماهيتي ماركسيستي به خود گرفتند. البته ماركسيسم وارث واقعي و تداوم همه سنت‌هاي سكولار و ضد روحاني دوران رنسانس و روشنگري است. ‏به همين دليل نيز مذهب تشكل يافته و راديكاليسم  هرچه بيشتر از هم جدا شدند.‏
‏     قرن بيستم به نحوه بارزي قرن انقلاب‌ها بوده است. با اولين انقلاب روسيه در سال 1905 آغاز شد و تا كنون با يك رشته جنبش‌هاي بالنده بدون وقفه ‏تداوم داشته است. مبارزات تلخ و خونين، جدايي مذهب  و راديكاليسم را تشديد كرده و آنها را به دو كمپ مخالف رانده و جنبه هاي دشمني در دو سوي ‏سنگر را تقويت كرده است. اين جدايي به زماني نه چندان دور بعنوان برداشتي همگاني و قطعي پذيرفته شده بود. مذهب  و چپ دشمنان فناناپذير يكديگر ‏و سازش بين آنها غير قابل تصور بود. ‏
‏     حالا ديگر روشن است که  آنچه امكان دارد بمثابه يكي از بزرگترين عقب گردهای بارز تاريخي ارزيابي  شود، و آنچه كه همگان اعتقاد داشتند كه ‏حقيقت ندارد، یعنی نزديكي گسترده بين چپ و مذهب، در واقع در حال شكل گيري و انجام است. گرچه مشكل است دقيقاٌ تعيين كرد كه كي و كجا اين ‏روند نزدیکی آغاز شد،  اما اكنون ديگر این  واقعيتي غيرقابل انكار است. ‏
‏     چه عواملي موجب اين توسعه روزافزون گشته است؟ چه شكل و فرمي در سراسر جهان بخود مي‌گيرد؟ چه تاثيراتي بر روندها و گرايش‌هاي ملي و ‏جهاني باقي مي‌گذارد؟ و چه پتانسيل‌هايي براي آينده در برخواهد داشت؟ اينها سوالات مهم و با اهميتي هستند كه هنوز توسط چپ سكولار، يا افراد ‏مذهبي و يا حتي توسط كساني که  براستي چپ مذهبي خوانده مي‌شوند، تشخيص و يا شناسايي نشده‌اند؛ و تا زماني هم كه اين مهم  شناسايي و فرموله ‏نگردد، پيشرفت خيلي كمي در جهت يافتن پاسخي مناسب  به انها صورت خواهد گرفت.  ‏
‏     با در نظر داشتن اين ملاحظات است كه سردبيران مونتلي ریويو‏‎ MR ‎‏ تصميم گرفتند ويژه نامه دوشماره‌اي را كه در تابستان 1984 انتشار خواهد يافت، ‏به موضوع مذهب  و چپ اختصاص دهند. در انجام اين مهم  از افراد فوق العاده متعهد (فعالين، محققين و مذهبيون روشنفكر) تقاضاي همكاري و كمك ‏كرده‌ايم. افرادي كه همراه با ما اميدوارند كه اين تشريك مساعي منجر به نزديكي بيشتر بين مذهب و راديكاليسم گردد. اين نزديكي نه تنها باعث خوشحالي ‏بلكه امری  ضروري است. ‏
اين‌ها نكات عمده‌اي هستند كه راهنماي عام نويسندگان مطالب اين شماره و هم‌چنين هيِت تحريريه در انتخاب برخی از مطالب فوق العاده ارزشمندي كه ‏در سراسر جهان درباره موضوع مذهب  و راديكاليسم طي دو دهه گذشته نگاشته شده اند بوده است. ‏
‏     از آنجايي كه مونتلي ریويو يك مجله سوسياليستي است و از آنروی که هيئت تحريريه خود را ماركسيست ميداند، شايد مفيد باشد از امكاني كه اين ‏مقوله در اختيار ما قرار داده استفاده كنيم و نظرات خود را درباره سؤالات مورد بحث كه بطور اجتناب ناپذير از انجام چنين پروژه هايي ناشي مي‌شود مطرح ‏كنيم. اميدواريم نه تنها موضع خود را روشن كنيم بلكه هم‌چنين پيشاپيش از اتلاق برخي از نظرات و مقاصد نادرست به ما از سوي برخي از خوانندگان ‏جلوگيري كنيم. ‏
دشمنی آشتي ناپذير با مذهب ! اين برداشتي است كه از ماركس (و در همين راستا از ماركسيست ها) پيگرانه توسط وسايل ارتباط جمعي تبليغ مي‌شود. ‏البته اين ديد كاملاٌ اشتباه است.  برخورد ماركس به مذهب  بطور عام -  گرچه نه به تمامي مؤسسات مذهبي- فهميدن و همدردي با آنها بوده است.  گفته ‏مشهور او كه"مذهب  افيون توده هاست" اگر در متن خوانده شود بهترين نمونه و شاهد اين مدعاست. او مي‌گويد:‏
‏  "رنج بردن مذهبي بيان واقعي رنج و اعتراضي است عليه آن. مذهب آه موجود سركوب شده، روح جهان سنگدل و روح شرايط بي روح ‏است. مذهب افيون توده هاست. بجاي مذهب كه بعنوان خوشبختي تخيلي انسان‌ها عمل مي‌كند مي‌توان خوشبختي واقعي را جايگزين كرد. ‏براي رسيدن به چنين خوشبختي انسان‌ها بايد دست از توهمات خود درباره شرايط انساني بردارند و اين خود مستلزم شرايطي است كه خود ‏اين توهمات ايجاد مي‌كنند.  بنابراين نقد مذهب در حالت جنينی خود نقد فلك هزار داماد است كه مذهب تاج سر آن است."‏
‏     به روشني ماركس مذهب  را نه  بمثابه عاملي شيطاني بلكه آنرا عكس العمل انسان در مقابل ستم و بدبختي ارزيابي مي‌كرد. براي او مذهب  زايده ‏شرايط غيرقابل تحمل موجود است؛ شرايطي كه بايد تغيير كند. چطور و تا چه حد مذهب قادر به پاسخگويي به نيازهاي عميق انساني است؟ سوالاتي ‏هستند كه ماركس هرگز به آنها نپرداخت و ما هم به آنها نخواهيم پرداخت؛ زيرا هيچ‌گونه تاثيري بر موضوع كنوني مورد بحث ندارد. فقط كافي است كه ‏بدانيم ماركس به هيچ معنا دشمن مذهب  نبوده و همين طور هم كساني كه منطقاٌ مدعي ماركسيست هستند. ‏
‏      با توجه به چنين زمينه‌اي، كاملاّ منطقي است که ماركسيست‌ها اديان مختلف را تاريخي بررسي كنند. همانطور كه همه  پديده‌هاي اجتماعي را  بر ‏بستر زمان و مكان خود بررسي مي‌كنند. ارزيابي از تاريخ اديان البته به استثناي اديان خيلي اوليه، بيانگر دو شاخص مشترك در بين آنهاست. مذهب  از يك ‏سوي براي طبقه حاكم  بمثابه يك ساختار اداري و ايدئولوژيكي است كه از اين طريق سلطه خود را تقويت و دائمي مي‌كنند و از سوي ديگر آنطور كه ‏توسط استثمار شوندگان و محرومان ترجمان و تفسير مي‌گردد، بعنوان وسيله‌ای براي اعتراض و طغيان درمي‌آيد. (بعنوان مثال جنگ دهقاني قرن شانزدهم ‏در آلمان و فرقه راديكال در جنگ داخلي انگلستان در اواسط قرن هفدهم). در طول تاريخ مكتوب، مذهب  بمثابه يك عامل مهم و بعضاٌ تعيين كننده ‏ايدِئولوژيكي و سازماني در دو سوي مبارزه طبقاتي بوده است. ‏
‏     در متن حاضر در وحله اول نقش مذهب  بعنوان يك عامل، طي مبارزات اقشار تهي دست و محروم در دفاع از حقوق خويش و بهبود شرايط زيستي‌شان ‏مورد توجه ماست. در اين راستا قبلآ به چند نمونه قابل ذكر تاريخي اشاره كرديم و مي‌توان به چند نمونه ديگر در عصر حاضر نيز اشاره كرد. آنچه كه در ‏اينجا قابل تاْكيد است و بايد دقت كرد- نه تداوم رابطه تاريخي بين مذهب  و مبارزات طبقاتي- بلكه تغييرات كيفي كه در اين رابطه بعد از جنگ دوم ‏جهاني ايجاد شده است،  مد نظر میباشد. ‏
‏     مبارزه طبقاتي از پايين؛ همواره دو جنبه تهاجمي و دفاعي دارد. هدف دوگانه‌اش همواره حمايت از محرومان و رهايي آنان از بيداد و ستم است. آنچه ‏طي نيم قرن گذشته تغيير يافته مفهوم ستم است. رهايي براي مردم كشورهاي جهان سوم مفهومش، خاتمه دادن به وابستگي هاي استعماري بود. براي ‏رنگين پوستان محو تبعيضات نژادي و براي زنان دستيابي به حقوق برابر با مردان بود. اما دستيابي به اين اهداف در هرجایی كه نزديك مي‌شد، ماهيت غير ‏واقعي اين ارزیابی از آزادي، بيشتر روشن مي گشت،  بويژه در كشورهاي جهان سوم كه وابستگي هاي استعماري را از بين بردند، وضعيت توده‌ها در بهترين ‏حالت يا خيلي كم بهبود يافت؛ و يا در بدترين حالت، شرايط وخيم و رو به زوال گذاشت.  اين تجربه بر چهره جهان نقش بسته و تاثيرات بسزايي بر ‏تهيدستان به جاي گذاشته است. به مثالي در همين جا مي پردازيم: به سياهان نظري بياندازيد؛ با تشديد مبارزه عليه تبعيضات نژادي آنها به اين نكته ‏آگاهي يافتند كه پيوستن و تحليل رفتن در سيستمي كه همواره در بحران بسر مي برد، مشكل آنها را حل نخواهد كرد. زنان نيز در عرصه جهاني دريافتند ‏كه واقعيت موجود سلطه مردان ، سلاح اجتناب ناپذير سلطه طبقاتي است.‏
‏  اين پيشرفت‌ها در دايره مذهب باعث شدند كه نمونه‌هاي مختلف ديدگاه هاي مذهبي‌گرايانه‌‌ی آزادي، شكل بگيرد، كه بطور روز افزوني آزادي را با انقلاب ‏يكي و برابر مي‌دانند. در اين حيطه نيز جهان سوم پيشتاز است؛  بويژه در نقاطي از جهان چون آمريكاي لاتين كه جنبش هاي انقلابي فعال‌تر و قابل ‏توجه‌ترند. البته مدافعين وضع موجود اغلب، اين آزاديخواهي مذهبيون را كار ماركسيست‌ها مي‌دانند كه لباس مبدل پوشيده‌اند و يا در بهترين حالت، اين ‏تفكرات را تاثير گرفته از ماركسيسم وانمود مي‌كنند. اين اتهام به خلاقيت و قدرت قانع كننده ماركسيست‌ها پُر بها و به تعهد و افكار مذهبيون كم  بها ‏مي‌دهند. حقيقت امر اين است كه اين جريان‌هاي جديد فكري در بين مذهبيون در حيطه نظري و عملي، در جايي شكل مي‌گيرد كه ماركسيست‌ها مدتها ‏فعال بوده‌اند. آنهايي كه رهايي از بند را با انقلاب يكي مي‌دانند، بندرت مي‌توانند از برخورد ماركسيستي و تحليل‌هاي آنها در باره گذار ساختارهاي جوامع ‏مختلف از طريق مبارزه طبقاتي در امان باشند. الهیات رهایی‌بخش و ماركسيسم هردو باتمام هواداران و وابستگانشان به شكل فزاينده‌اي در زمينه هاي ‏مشابه درگير هستند و هرچه بيشتر اهداف مشتركي را دنبال مي‌كنند. آيا آنها قادر خواهند بود با هم فعاليت مشترك داشته باشند؟ آیا همكاري را آنچنان ‏زيان آور مي‌بينند كه شانس دست‌يابي به آنچه را كه هر دو دنبال مي‌كنند غيرممكن مي‌سازد؟ ‏
‏     اين سؤالات مهمي هستند كه پاسخي ساده ندارند. نبايد جهت كوچك و كم اهميت جلوه دادن موانعي كه همكاري بین آنها را سد مي‌كنند، كوششي ‏صورت گيرد. ماركسيست‌هاي سكولار و مذهبيون چپ، گرايش دارند كه نسبت به يكديگر  مضنون باشند. مذهبيون چپ نسبت به تاكتيك‌هاي "پيشگام" ‏احزاب ماركسيست كه اعضايش دنبال مي‌كنند و بطور دگم مدعي هستند كه فقط آنها قادر به انجام انقلاب و تحول در جامعه هستند، بدبين و محتاط ‏هستند. از سوي ديگر ماركسيست‌ها كه با سنت آته‌ایسم و ضديت با روحانيت پرورش يافته‌اند، به مذهبيون چپ به احتمال قوي بعنوان يك گرايش انحرافي ‏غيرقابل اتكا و جرياني كه به مخالف تبديل مي‌شود، مي‌نگرند. ‏
‏     احمقانه خواهد بود كه اين سوءظن‌ها را بي اساس تلقي كنيم و يا تصور كنيم كه با حسن‌نيت و نیات  خيرخواهانه مي‌توانيم آنها را از بين ببريم. اجتناب ‏از الفاظ و روي آوردن به عمل، نيازي است كه هردو طرف بايد اهميت بيشتري به آن بدهند. آزمايش واقعي امكانات و پتانسيل‌ها،  با همكاري عملي ممکن ‏است. در برخي از كشورها كه شايد نيكاراگوئه نمونه بارز آن باشد، آنها در پيشاپيش انقلاب جاري با هم همكاري مي‌كنند.  در عين حال هم مردم كليسارو ‏در امريكا بخش اجتناب ناپذير مبارزات ضد امپرياليستي و صلح طلبانه هستند. اين‌ها چشم اندازهاي خوبي از آينده را نويد مي‌دهند؛ نيازها را نشان مي‌دهد؛ ‏و بیانگر آنند كه احترام متقابل و همكاري، امكان پذير است. در شرايطي كه تهديد و سركوب  روزافزون بر آنان كه براي جهاني بهتر و سالم‌تر مبارزه ‏مي‌كنند سايه افكنده است، بايد آگاه باشيم كه فوريت اين نياز به همکاری، افزون‌تر مي‌گردد. براي مذهبيون چپ اين تهديد نه تنها از سوي دولت و ‏جريان‌هاي سياسي و دست راستی بلكه از سوي مقامات و موسسسات مذهبي كه بدرستي قدرت و برتری‌هاي خود را با شكل‌گيري و سرانجام رهايي مذهبي ‏در خطر مي‌بينند، همراه مي‌باشد. در نتيجه در جناح چپ  دو طرف، و در تمامی سطوح، بايد از سلاح قدرتمندی  كه در دست ارتجاع است آگاه باشند؛ ‏سلاحي كه هيتلر نيم قرن پيش عليه جهان بكار برد يعني سلاح ضديت با ماركسيسم. ‏
‏     اين شماره مونتلي ریويو هدف آموزشي خاصي را دنبال مي‌كند، به چپ سكولار كمك مي‌كند كه از آنچه در جريان چپ مذهبي مي‌گذرد آگاه گردد.  ‏چه دلایلی ما را واداشت كه فكر كنيم به چنين پروژه‌اي نياز داريم؟ دليلش كاملاٌ ساده است: بي توجهي خود ما. ما مدعي اين نيستيم كه نماينده چپ ‏سكولار هستيم، اما فكر هم  نمی‌كنيم كه بطور ويژه‌اي از آن مستثنا باشيم. وقتي در سال 1982 براي شركت در كنفرانسي درباره رفرم ارضي به نيكاراگوئه ‏رفتيم از نقش سازنده‌اي كه افراد غير مذهبي (چه نيكاراگوئه‌اي و چه خارجي) در انقلاب نيكاراگوئه ايفا كرده بودند، تحت تاثير قرار گرفته و متحير شديم. ‏سال بعد يكي از ما جهت شركت در مباحثات بين مسيحيت و ماركسيست‌ها در واشنگتن دي سي در جلساتي كه مدتي است برگزار مي‌شود دعوت شد، او ‏از برخورد متعهدانه و هم‌چنین آشنايي مسيحي‌ها نسبت به ماركسيسم مجدداٌ تحت تاثير قرار گرفت. هرچه بيشتر به موضوع پرداختيم بيش از بيش ‏متقاعدتر شديم كه روند جديدي در كليساي مسيحيت – چه كاتوليك و چه پروتستان- در جريان است. سنتأ همدردي با فقرا و محرومين ديد اجتماعي ‏همواره غالب بر مسيحيان بود. فقط آرزو در جهت تخفيف ستم و زجر بر آنها بود. اين پيش فرض وجود داشت كه هيچ كاري در جهت از بين بردن بدبختي ‏موجود نمي‌توان كرد. اما آنچه ما امروز شاهديم، كاملاٌ متفاوت است. يك گرايش با چارچوبي از سؤالات و كوشش‌هایی در جهت پاسخ يابي به آنها و بطور ‏قابل ملاحظه‌اي خيلي شبيه خود ما. چه اتفاقي روي داده است؟ چرا؟ چه تاثيراتي برآينده در بر خواهد داشت؟ ‏
واضح است كه به اين سؤالات  تنها كساني مي‌توانند پاسخ مناسب بدهند كه خود در بين مذهبيون چپ باشند، يعني كساني كه در زايش تفكرات جديد ‏مسيحيت پيشتازند و از تفكرات سنتي مسيحيت درباره مشكلات اجتماعي فاصله گرفته‌اند؛ و به سوي «چگونه مي‌توان جهان را تغيير داد» يعني آنچه كه ‏همواره مركز ديدگاه ماركسيست‌ها بوده است، گرایش دارند و تلاش مي ورزند. يافتن و برقرار كردن رابطه با زنان و مرداني كه در اين چارچوب بگنجند، ‏ساده بود. در واقع در اولين تماس با اولين رفيق، او خيلي سريع، اهداف ما را از اين پروژه دريافت و خود اقدام به گردآوري گروهي كرد كه در طول راه،  ما ‏به همكاري و پيش‌نهادات آنها اتكا‍‍ء داشتيم. به اضافه آنان که با ارائه مقاله در این شماره سهیم بوده‌اند، از شیلا کولینز‎ ‎‏ ‏Sheila Collins ‎‏  روحانی فمنیست ‏که همآهنگ کننده مبارزات انتخاباتی ریاست چمهوری جکسون بود، دیوید کلک  ‏David kalke‏ از نیویورک سیرکس ‏‎( a Lutheran mission )‎، ‏Richard Snyder ‎‏ از نیویورک تئولوژیکال سمینری‎ ‎و ویلیام ویپ فلر ‏William Wipfler‏ رئیس ادارهً حقوق بشر شورای ملی کلیسا سپاسگزاری ‏می‌کنیم. ما واقعاٌ مدیونِ بابی ارتیز ‏Bobbye Ortiz‏ هستیم، او یک سال پیش از مشاورت سردبیری مونتلی ریویو ‏MR‏  بازنشسته شد اما همگام با ما به ‏اهمیت ایده این پروژه اعتقاد داشت و در تمامی زمینه‌ها، برنامه ریزی و انجام آن شرکت کرد . همچنین از انتشارات  ‏Orbis‏ که به ما اجازه داد مطالبی از ‏کتاب‌های زیر را مجداٌ چاپ کنیم، ممنون هستیم. ‏
Gustavo Gutierrez, A Theology of Liberation ;  Black Religion and Black Radicalism, 2nd edition ; and Allan Boesak, Black and Reformed.‎
‏ ‏Orbis‏ ناشر لیست قابل ملاحظه‌ای کتاب از نویسندگان مختلف سراسر جهان است که به جریان‌های جدید نگرش‌های مذهبی پرداخته‌اند. کسانی که ‏مایلند این موضوع را دنبال کنند، می‌توانند کاتالوگ  ‏Orbis‏ را از آدرس زیر درخواست نمایند :‏
Orbis Books, Maryknoll, New York 10545.‎
‏*‏