بنیاد گرایان مسلمان
جنبش‌هاي بنیاد گرای اسلامی نظیر بنیاد گرایان مسیحی و یهودی پدیده های جدیدی هستند. قرن‌ها رهبران سنتي مذهبي، روحانيون عالي‌مرتبه يا علماء ‏، تقريباً در تمام جهان اسلام بخش لاينفكي از نهادهاي سياسي موجود به ‌شمار مي‌آمدند. آن‌ها يا از وضعيت موجود دفاع مي‌كردند يا در مقابل حاكمان ‏مستبد و فاسد «تقيه» پيشه مي‌كردند. در اواخر قرن نوزدهم و به ويژه در اواسط قرن بيستم، ساختار اجتماعي و اقتصادي سنتي جوامع اسلامي با ‏توسعه‌گرايي اروپايي‌ها دستخوش تجزيه شد. فقط از آن موقع، و به ويژه پس از تشكيل دولت ـ ملت‌ها در جوامع اسلامي، است كه شاهد ظهور تدريجي ‏جنبش‌هاي اسلامي رادیكال هستيم كه وضعيت موجود سياسي را با هدف استقرار حكومت اسلامي در هر جنبه‌اي از حيات اجتماعي به معارضه مي‌طلبند.‏
از آغاز تماس با غرب، و شكست و حقارت بعدي جهان اسلام، صرفنظر از روحانيون سنتي كه همچنان به سياست‌هاي فرصت‌طلبانه و تقيه‌گرانه‌ي خود ادامه ‏مي‌دادند، اسلام‌گرايان دو استراتژي‏ عمده را دنبال كردند. استراتژي نخست اصلاحات و مدرنيزه كردن بود و استراتژي ديگر اعاده و بازگشت به بنيادهاي ‏اسلام. مصلحین اسلامی بخاطر ادامه سیاست های استعماری و امپریالیستی قدرت های خارجی و فساد و دیكتاتوری حكومت های وابسته به این قدرت ها ‏نتوانستند كار چندانی پیش برند. بتدریج میدان برای بنیاد گرایان رادیكال باز شد و رفته رفته بسياري از هواداران اصلاح طلبان مسلمان جذب ديدگاه‌هاي ‏راديكال‌تر شدند. شكست نیروهای ملی گرا و چپ نیز این روند را شدت بخشید. ‏
جنگ سرد بسياري از كشورهاي خاورميانه را در چنگ ابرقدرت‌‌ها قرار داد. خاورميانه به عرصة كامل سياست‌هاي جهاني آمريكا و شوروي تبديل گرديد. ‏تاسيس دولت اسرائيل، آوارگي فلسطيني‌ها و جنگ‌هاي اعراب و اسرائيل منشاء جديدي از مناقشه و درگيري را پديد آورد. جنبش های بنیاد گرای اسلامی ‏بسیار متنوع اند و در این نوشته به سه جنبش اصلی در مصر٬ هند و پاكستان٬ و ایران اشاره می كنم.(1)‏
حسن البنا (1906ـ1949) در مصر به اين نتيجه رسيد كه ضعف و خواري جوامع اسلامي در انحراف آنان از اسلام «راستين» ريشه دارد و خواهان بازگشت ‏به شيوه‌هاي حكومت در صدر اسلام شد. او تمدن غرب را غيراخلاقي، مادي‌گرايانه و فردگرايانه مي‌دانست و اعتقاد داشت كه چنين تمدني اثرات منفي بر ‏جوامع اسلامي داشته است. او سازمان اخوان المسلمين را كه بعدا در اغلب كشورهای عرب گسترش یافت٬ ایجاد نمود. این سازمان نه تنها پيكارهاي ‏خشونت‌آميزي را بر ضد بريتانيا برپا كرد بلكه مدرنيست‌هاي غيرمذهبي مصري را نيز آماج حملات خود قرار داد. در دهه‌ي 1930 البنا حتي با مغازله با ‏دربار فاسد سلطنتي فاروق مي‌كوشيد تا آن‌ها را به ممنوعيت احزاب سياسي غيرمذهبي وادارد. در اوايل دهه‌ي 1940، اخوان المسلمين «سازمان مخفي» ‏خود را ايجاد و در 1948 نخست‌وزير را ترور كردند. پليس در اقدامي متقابل البنا را در 1949 به قتل رساند.‏
با سقوط سلطنت در مصر و به قدرت رسيدن افسران آزاد، اخوان المسلمين در ابتدا از ناصر حمايت كرد اما بزودی از حكومت خودكامه‌ي او سرخورده شد. ‏در سال 1954 ناصر با خشونت، بسياري از رقباي بالقوة خود را اعم از چپ٬ ليبرال‌ها و نيز اخوان المسلمين نابود كرد. سيد قطب (1906ـ1966)، ‏برجسته‌ترين متفكر اخوان المسلمين، به «اردوگاه» فرستاده شد و در آنجا كتاب راهنما را نوشت كه به مهم‌ترين كتاب مرجع بسياري از اسلام‌گرايان ‏راديكال بدل شد. او معتقد بود كه دنياي اسلام غير اسلامي و مشابه با دوران جاهلیت (اعراب قبل از اسلام) شده است و خواهان ايجاد حكومت خدا از طريق ‏براندازي دولت و جايگزيني آن با رژيمي اسلامي بر پايه‌ي شريعت بود. او تمدن غربي را شكستي تمام عيار مي‌دانست. ناصر او را ‏
از زندان آزاد كرد اما هنگامي كه شبكه‌ي زيرزميني سلول‌هاي تروريستي قطب كشف گرديد كه خود را براي مجموعه‌اي از ترورها و عمليات خرابكارانه آماده ‏مي‌كردند، دستور دار زدن او را داد. اخوان المسلمين به‌رغم سركوب وحشيانه نابود نشد و اعضاي آن در انشعابات دروني دو جهت متفاوت را پيش گرفتند. ‏برخي به اصلاح‌طلبي ميانه‌روتر و سياست پارلمانتاريستي روآوردند، برخي انزوا پيشه كردند و عده‌اي راديكاليسم بيشتري را پيش گرفتند و انواع سازمان‌هاي ‏تروريستي را به وجود آوردند.‏
در هندوستان، هنگامي‌كه استعمارگران شروع به مدرنيزه كردن نظام حقوقي و آموزشي كردند و بدين‌سان علما را از كنترل اين نظام‌ها محروم نمودند ‏علماي محافظه‌كار سنتي حوزه‌هاي علميه‌ي دئوباندي و بارلوي به مخالفت با آن‌ها پرداختند. اگرچه دئوباندي‌هاي اوليه طرفدار اصلاحات بودند دانشجويان و ‏حوزه‌هايي كه در شمال هند تاسيس كرده بودند به مراكز متنفذي براي آموزش بنيادگراها تبديل شد. پس از تشكيل پاكستان، اين دانشجويان «جمعيت ‏علماي اسلام» را به وجود آوردند. بخش‌هاي متفاوتي كه در اين سازمان‌ها پديد آمده بود بعد ها در آموزش و ايجاد طالبان افغانستان فعال‌ترين نقش را ‏داشت.‏
جريان بنيادگراي ديگري در هند توسط ابوالعلی مودودي (1903ـ1979) ايجاد شد كه «جماعت اسلامي» را در 1941 پايه‌ريزي كرد. مودودي طرفدار ‏تفسيري از اسلام بود كه بسيج تقوا و ايمان براي عمل سياسي را هدف قرار می داد. حكومت را تنها از آن خدا می دانست. اگرچه مودودي مخالف علماي ‏سنتي بود٬ در جریان تهیه قانون اساسي اسلامي پاكستان به صفوف آنان پيوست. وي براي زير فشار گذاشتن دولت جديد پاكستان، از طريق يك استراتژي ‏فاشيست‌وار بر اقليت مذهبي مسلمان احمديه انگشت گذاشت و با بسيج توده‌ها برضد آن‌ها آشوب‌هاي مهمي را به وجود آورد. یكبار بخطر جنایاتش به اعدام ‏محكوم شد٬ ولی حكم اش به حبس ابد كاهش یافت و سرانجام آزاد شد. او با تكرار اين استراتژي موفق شد بخش عمده‌اي از خواست‌هاي اسلاميِ ‏محافظه‌كارانه‌ي خود را در قانون اساسي بگنجاند و با قدرت در مقابل هر نوع اصلاحات ترقي‌خواهانه بايستد. مودودي نهايتاً در١٩٧٠ در زمره دولت ‌مردان ‏مهم رژيم خشن نظامي ژنرال ضياءالحق در آمد.‏