آرش :  با توجه به این که مارکسیسم متکی به بینش ماتریالیستی است، آیا دولت کارگری مورد نظر آن هم باید یک دولت آته‌یست باشد؟

حمید دباشی : دولت کارگریِ مورد نظر باید حافظ منافع تشکیلاتی و طبقاتی کارگر باشد و امکان شکل‌گیریِ اتحادیه‌های کارگری و مبارزه برای حفظ ‏منافع کارگران در آن میسّر و قانونی باشد. ماهیت ایدئولوژیک این دولت، فقط وقتی مهم است که حافظ و حامی و یا مخالف و نافی این حقوقِ اولیه کارگران ‏باشد. مادام که یک دولت، چه آتئیست چه مذهبی، این موارد بدیهی تأمین کند، جوانب ایدئولوژیک آن در درجه‌ی دوم قرار دارد ‏
س :  یک دولت کارگری آته‌یست و ضدمذهب، چگونه می¬تواند دولتی دموکراتیک و مقید به آزادی های سیاسی و مدنی هم باشد؟ آیا چنین ویژگی¬هایی ‏قابل جمع است؟ ‏

دباشی : منافع طبقاتی کارگران و مبانی و نهادهای دموکراتیک و مقید به آزادی‌های سیاسی و مدنی، لازم و ملزوم یک‌دیگرند. دولتی کارگری (و یا ‏سرمایه‌داری) که در فضایی غیردموکراتیک و دیکتاتوری رشد و نمو کند، محکوم به فناست.‏
س : با توجه به این که در بیشتر جوامع، اکثریت مردم، به ویژه طبقات پایین، به درجات مختلف اعتقادات مذهبی دارند، طبقه¬ی کارگر چه¬گونه می تواند ‏نیروی اصلی مبارزه برای سوسیالیسمی باشد که آتئیسم یکی از عناصر ضروری آن محسوب می شود؟

دباشی : مبارزاتِ مسیحیانِ معتقد به الهیات رهایی‌بخش در امریکای لاتین، بطور قطع نشان داده است که حفظ و مبارزه برای تأمین منافع طبقاتیِ ‏کارگران با محیطی مذهبی، از نظر فرهنگ سیاسی، منافاتی ندارد. حفظ و اشاعه منافع طبقاتی کارگری را نمی‌توان و نباید مقید به یک دولت آتئیست، غیر ‏مذهبی و یا ضد مذهبی کرد. مذاهب مثل هر جنبه دیگری از فرهنگ‌ها، قابل تفسیر و تعبیرِ رهایی بخش هستند.‏
‏ س : از آنجا که همه¬ی ادیان نهادی شده و مسلط، پاسدار سلسه مراتب اجتماعی و بهره کشی‌های طبقاتی و جنسی هستند، آیا جنبش سوسیالیستی می¬¬¬‏تواند این نوع کارکردهای ادیان را هم امری خصوصی تلقی کند؟ اگر نه، آیا برای مبارزه با این کارکردها باید با هر نوع اعتقاد مذهبی مبارزه کرد؟
دباشی : همه ادیان نهادی شده قابل تغییر بوده و هستند. تأمین منافع طبقاتی و مادی کارگری را نمی‌توان و نباید قربانی جدل‌های عقیدتی و مذهبی و ‏ایدئولوژیک کرد. همه عناصر یک فرهنگ، حتا مذاهب نهادینه شده، قابل تغییر و مشروط به شرایطی تغییرپذیر در تاریخ‌اند.‏
س : آیا اسلام در مقایسه با ادیان دیگر در مقابل سوسیالیسم و دموکراسی نامنعطف¬تر و با سرمایه‌¬داری ناساگازتر است؟

دباشی : اسلام مثل هر دین دیگری، در مقابل سوسیالیسم و دموکراسی قابل انعطاف است. معیار سنجش، تعبیری ایدئولوژیک و یا متافیزیکال از «اسلام» ‏نیست؛ معیارِ سنجش مسلمانان هستند؛ و مسلمانانِ مخیّر و مختار به تعبیری رهایی‌بخش از اعتقادات مذهبی خود هستند.‏
س : آیا رفورم در اسلام ممکن است؟ چه نیرویی می تواند عامل رفورم در اسلام باشد؟

دباشی : رفُرم در هر مذهبی، ممکن است. رفُرم را آدمیان می‌کنند. مذاهب عناصری غیرقابل تغییر نیستند. مردمانی که در این مذاهب زندگی و تفکر و از ‏همه مهم‌تر، کار می‌کنند، می‌توانند مولّد تغییر در این مذاهب یاشند. س :  با توجه به تأثیر پذیریِ عمیقِ برخی جریانات و نحله‌های گوناگونِ سیاسی از ‏اسلام، مناسباتِ احزابِ سوسیالیست با احزابی که به گونه‌ای هویت خود را به اسلام منتسب می‌کنند، چکونه باید باشد؟دباشی : مبتنی بر هدف نهاییِ ‏احزاب سوسیالیست که حفظ و حراست منافع کارگری است: چه کارگری با عقاید مذهبی و چه کارگری با عقاید غیرو یا حتا ضد مذهبی.‏
س : آیا جدایی دین از دولت در عین حال به معنای جدایی دین از حوزه‌های عمومی منجمله احزاب است و آن را باید به معنای جدایی دین از سیاست ‏تلقی کرد؟

دباشی : جدایی دین از دولت، به معنی جدایی دین از جامعه، نهادهای اجتماعی و بطور کلی از حوزه عمومی نیست. جدایی دین از دولت به معنی جدایی ‏دین از سیاست، نمی‌تواند باشد؛ چرا که مذهب عنصری از عناصر منشکله‌ی حوزه عمومی است.‏
س : نحوه برخورد سوسیالیست‌ها با نهادهای مدنی اسلامی اعم از صندوق قرض‌الحسنهِ اسلامی، اتحادیه دانشجویانِ اسلامی، سازمان‌های به اصطلاح ‏‏«فمینیستیِ» اسلامی و غیره... چگونه باید باشد؟

دباشی : براساسِ اهداف مشخصِ حفظ منافع طبقه کارگر. اگر این نهادهای مدنی- اسلامی (یا ضد اسلامی و یا غیر اسلامی) به نحو مشهود و مشخص، ‏حافظ منافع مادی کارگری هستند، سوسیالیست‌ها در حیطه‌ی حوزه‌ی عمومی باید آن را بپذیرند، و این پذیرشِ اجتماعی و مدنی، به معنی پذیرش فلسفی ‏و عقیدتی نیست.‏
‏ س : آیا می‌توان از وجود «الهیاتِ رهایی‌بخش» در میانِ نیروهای اسلامی سخن گفت؟ روش برخورد سوسیالیست‌ها با تمایلات سوسیالیستی¬ای که زیر لوای ‏اسلام بیان می‌شوند، چگونه باید باشد؟

دباشی : البته می‌شود از الهیات رهایی‌بخش در میان نیروهای اسلامی سخن گفت. حماس در فلسطین، حزب‌الله در لبنان و ارتش مهدی در عراق برخوردار ‏از نوعی الهیات رهایی‌بخش هستند. برخورد سوسیالیست‌های غیر مذهبی (و حتا ضد مذهبی) با این نیروها باید پذیرش نقش رهایی‌بخش آن‌ها در عین ‏مبارزه برای حفظ حقانیت مواضع غیر مذهبی و جلوگیری از دیکتاتوری مذهبی است. عین همین اصل در مورد سوسیالیست‌های غیر مذهبی (یا ضد ‏مذهبی) صادق است. از این نحوه تفکر و عملِ بخصوص هم، نباید لوای دیکتاتوری دیگری ساخت. ترس از دیکتاتوریِ مذهبی طبیعی است که ترسی موجه ‏است، ولی «دیکتاتوری پرولتاریا» هم جزئ نظریه‌های نهادینه‌ی سوسیالیستی است.‏
‏ س : «بنیادگرایی اسلامی» را چگونه تعریف می‌کنید، و آیا بین «بنیادگرایی اسلامی» و دیگر رویگردهای اسلامی باید فرق قائل شد و روش ویژه‌ای به کار ‏برد؟ اگر آری، کدام روش؟
دباشی : بنیادگرایی اسلامی، مقوله‌ای جعلی است و هیچ ارتباطی با نهضت‌های رهایی‌بخش در جهانِ استعمار زده که گهگاه شکل مذهبی پیدا کرده است، ‏ندارد. اگر این نهضت‌های رهایی‌بخش مذهبی مثل ایران به حکومت‌های مستبد منجر شده‌اند، باید به درک مستقیم این واقعیت از درون این نهضت‌ها ‏پرداخت. مقوله جعلی و استعماریِ «بنیادگرایی اسلامی» هیچ کمکی در این جهت نمی‌کند.‏
س :  به نظر شما،ِ برخورد نیروهای سوسیالیستی به مذهب و تحلیلِ از اندیشه‌های مذهبی، خصوصاٌ در ایران، چگونه بوده است؟

دباشی : برخوردها مختلف است. نمی‌توان در این مورد، جزمی قضاوت کرد. ولی، بطور کلی نیروهای سوسیالیستی در ایران- مثل هر کشور دیگری- باید ‏اصل حفظ و اشاعه منافع کارگران را مدّ نظر داشته باشد و نسبت به ایدئولوژی مخالف، تسامح بیشتری داشته باشند. تفکر سوسیالیستی ایران در قرن ‏نوزدهم و متفکران ایرانی این دوره، خصومت صریح‌تری با تفکر مذهبی داشته‌است؛ ولی در عصر مشروطه، بین نیروهای سوسیالیستی و مذهبی و ملی، ‏همیاری‌های بیشتری بوده؛ حتا در زمان ملی شدن صنعت نفت. تفکر تک ساحتیِ مذهبیِ مسلط بر ایرانِ معاصر نیز، امری گذرا و ناشی از ترسِ ‏ایدئولوگ‌های حاکم از برخورد آزاد اندیشه‌هاست.‏