چهار – پنج دهه اخیر در رابطه سوسیالیسم و مذهب دوره پر ‏پیچ وتابی بوده است و باعث شده نظر بسیاری از مارکسیست ها در ‏باره مذهب به طور چشم گیر تغییر کند. بعضی از این تغییرات ‏نتیجه عمیق تر شدن درک از سوسیالیسم و شرایط اجتماعی پا ‏گرفتن آن بوده، ولی بعضی دیگر در پی شکست های جنبش ‏کمونیستی و وارفتگی و روگردانی بسیاری از فعالان آن از پیکار ‏طبقاتی صورت گرفته است. [١]‏

تا اوایل دهه ١٩٦۰ نظر مسلط در جنبش جهانی کمونیستی، ‏دوری و دشمنی میان کمونیسم و مذهب را در حدی می دید که ‏تصور وجودِ کوچک ترین فصل مشترک میان آنها را یک اصول ‏فروشی خطرناک می دانست. اما موج بزرگ پیکارهای طبقاتی و ‏ضدامپریالیستی جهان سوم که در دهه ١٩٦٠ به اوج خود رسید ، ‏این نظر را تا حدی تعدیل کرد. در متن این پیکارها جریان های ‏مذهبی عدالت خواه و ضد امپریالیستی ظاهر شدند که تحت تأثیر ‏رادیکالیسم سیاسی مارکسیسم ، مبارزه برای بهبود شرایط زندگی ‏طبقات محروم را هدف اصلی خود اعلام می کردند. برجسته ترین ‏این جریان ها "الهیات رهایی بخش" امریکای لاتین بود که با دعوت ‏به بازگشت به آموزش های مسیحیت اولیه ، از کلیسا می خواست ‏درکنار تهیدستان و لگدمال شدگان بیایستد ، با جنبش های انقلابی ‏و سوسیالیستی همراهی کند و به شباهت های انکار ناپذیر میان ‏آموزش های مارکس و مسیح بی اعتنا نماند. خیز بزرگِ سوسیالیسم ‏انقلابی امریکای لاتین علیه امپریالیسم امریکا ( یعنی حامی جهانی ‏تمام طبقات بهره کش و دیکتاتوری های این قاره ) بستر اجتماعی و ‏سیاسی رویش الهیات رهایی بخش بود. فشار از پائین بر کلیسای ‏کاتولیک چنان قوی بود که "کنفرانس عمومی اسقف های امریکای ‏لاتین" که در سال ١٩٦٨ در شهر مدلین کلمبیا برگزار گردید ، ‏ناگزیر شد اعلام کند که در کنار تهیدستان ایستاده است. آنچه ‏سلسله مراتب واتیکان را به تحمل چنین موضع گیری هایی ناگزیر ‏می ساخت این بود که ( به قول ویکتور کیرنان ، تاریخ نویس نامی ‏مارکسیست ) مردم کلیسا را ترک می‌کردند: " ثروتمندان دیگر به ‏آن نیازی نداشتند و تهیدستان دیگر آن را نمی خواستند ".( کیرنان ‏، ١٩٩١ )‏
در مناطق دیگر جهان نیز جریان مشابهی در کار بود. از جنگ ‏ویتنام گرفته تا جنبش های ضداستعماری مردم افریقا و بیداری ‏ناسیونالیزم ضد امپریالیستی عرب و داغ‌تر شدن مسأله فلسطین؛ از ‏گسترش مبارزات سیاهان و جنبش حقوق مدنی امریکا گرفته تا ‏نیرومندتر شدن جنبش ضد آپارتاید افریقای جنوبی؛ از جنبش ‏اعتراضی دانشجویان وجوانان (که با اعتراضات بی امان جوانان امریکا ‏علیه جنگ ویتنام و شورش بزرگ دانشجویان فرانسه در مه ١٩٦٨ ‏خصلت جهانی پیدا کرد) گرفته تا موج بزرگ گسترش فمینیسم ‏اروپا و امریکای شمالی؛ از "انقلاب فرهنگی" چین گرفته تا ظاهر ‏شدن نشانه های پایان بزرگ‌ترین رونق اقتصادی تاریخ سرمایه داری ‏و تیره‌تر شدن دورنمای "دولت رفاه" و "اشتغال کامل" در اروپا و ‏امریکا؛ همه تکان هایی بودند که با کشاندن مردم عادی به میدان ‏اقدامات توده‌ای، میدان جاذبه اندیشه مارکسیستی را (که در ‏پیکارهای دهه‌های پیشین در جایگاه اندیشه آلترناتیو قرار گرفته ‏بود) گسترش می‌دادند. در چنین فضایی بود که در افریقا، آسیا، ‏خاورمیانه و حتی اورپا بعضی از مذهبی‌ها درمی یافتند که (دست ‏کم در مبارزه علیه جنگ و نابرابری و دیکتاتوری و امپریالیسم) ‏می‌توانند متحد کمونیست‌ها باشند و بعضی از آنها حتی خود را ‏سوسیالیست می نامیدند. در کشور خود ما نیز شکل گیری سازمان ‏مجاهدین خلق و جریان‌های الهام گرفته از شریعتی در همین دوره ‏اتفاق افتاد. خلاصه این که تجربه دهه ١٩٦٠ و اوائل دهه ١٩٧٠ ‏نشان داد که گسترش مبارزات توده‌ای طبقات زحمتکش و حتی ‏خودِ گسترش نفوذ توده‌ای مارکسیسم ضرورتاً به حاشیه رانده شدن ‏مذهب نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند به ظهور و فعال شدن بعضی ‏جریان‌های مذهبی سوسیالیست یا متمایل به سوسیالیسم بیانجامد.‏
اما تغییر جهت دگرگونی‌ها تجربه دیگری را نیز به نمایش ‏گذاشت. از آغاز دهه ١٩٨٠ وقتی مصیبت های مدل انباشت ‏نئولیبرالی سرمایه، همراه با حمله عمومی به دست آوردهای ‏دموکراتیک طبقه کارگر در کشورهای مرکزی سرمایه داری و ‏سازماندهی جنگ های داخلی و قتل عام‌های گسترده غیرنظامیان ‏بی دفاع و بی بها شدن جان زنان و کودکان و پیران در کشورهای ‏پیرامونی سرمایه داری شروع شد؛ و هم زمان با آن، بحران درونی و ‏درماندگی "سوسیالیسم اردوگاهی" آشکار گردید؛ تعرض تاریک ‏اندیشی مذهبی نیز در مقیاسی جهانی آغاز شد. بنیادگرایان مذهبی ‏در میان معتقدان تقریباً همه ادیان و تقریباً در همه کشورها فعال ‏شدند. از قدرت گیری آخوندهای شیعه از طریق سوار شدن بر ‏انقلاب مردم ایران و خفه کردن آن گرفته تا راه اندازی مجاهدین ‏افغان به دست امپریالیسم امریکا (و البته با پول حکومت دودمانی – ‏نفتی خوش نام سعودی و مباشرت دیکتاتوری نظامی خوش نام‌تر ‏پاکستان)؛ از تبدیل بنیادگرایی پروتستانی به یک نیروی سیاسی ‏قدرتمند در ایالات متحد امریکا گرفته تا قدرت نمایی کلیسای ‏کاتولیک در لهستان؛ از ستیزه جوتر شدن ناسیونالیزم مذهبی ‏اسرائیل گرفته تا فعال شدن بنیادگرایی مذهبی – قومی هندوها در ‏هند و بودایی‌ها در سریلانکا؛ از داغ شدن دشمنی بنیادگرایان ‏اسلامی علیه مسیحیان مصر گرفته تا خون ریزی های مذهبی – ‏قومی میان مسلمانان ومسیحیان سودان و نیجریه؛ تاریک اندیشی ‏مذهبی در همه‌جا پیکارهای طبقاتی معطوف به آزادی، برابری و ‏سوسیالیسم را به حاشیه راند و همراه با آن جریان های مذهبی چپ ‏نیز زیر حمله قرار گرفتند. مثلاً مواضع "الهیات رهایی بخش" در ‏امریکای لاتین وجاهای دیگر، مخصوصاً به خاطر رابطه آن با ‏مارکسیسم و جنبش های انقلابی، زیر فشار قرار گرفت و یک بار در ‏سال ١٩٨٤ و بار دیگر در سال ١٩٨٦ از طرف دستگاه تفتیش عقاید ‏واتیکان یا به اصطلاح "مجمع اصول ایمان" به ریاست کاردینال ‏یوزف راتسینگر (یعنی همین پاپ بندیکت شانزدهم کنونی) رسماً ‏محکوم شد و بعضی از چهره های رادیکال این جنبش بارها توبیخ، ‏تعلیق و بعضی حتی از کلیسا اخراج شدند.( نگاه کنید به بیانیه ‏‏"مجمع اصول ایمان" در باره الهیات رهایی بخش در سایت ‏واتیکان). ‏
هر نظری که در باره علل احیای تاریک اندیشی مذهبی این دوره ‏‏(یعنی دوره ای که از اواخر دهه ١٩٧۰ شروع شده و هنوز هم ادامه ‏دارد) داشته باشیم، ناگزیر باید قبول کنیم که اولاً این هم زمانی ‏چیرگی جهانی مدل انباشت نئولیبرالی سرمایه با احیای (باز هم ‏جهانی) تاریک اندیشی مذهبی نمی تواند تصادفی باشد؛ ثانیاً ‏برخلاف تصور اندیشمندان دوره روشنگری اروپا (و البته غالب ‏مارکسیست‌ها) مذهب یا حتی تاریک اندیشی مذهبی ضرورتاً یک ‏پدیده اجتماعی پیشامدرن نیست، بلکه می تواند پدیده نسبتاً پایدار ‏‏"پسامدرن" هم باشد؛ و بنابراین، ثالثاً مذهب به سادگی در برابر ‏خردگرایی و روشنگری ذوب نمی‌شود و ریشه دارتر و جان سخت تر ‏از آن است که پیشتر تصور می شد. ‏
و در همین دوره تجربه سومی را هم شاهد بوده‌ایم: سقوط ‏حزب- دولت های "کمونیستی" اتحاد شوروی و اروپای شرقی نشان ‏داد که علی‌رغم مبارزات ضد مذهبی منظم‌، همه‌جانبه و طولانی این ‏دولت‌ها، نه تنها باورهای مذهبی اکثریت قاطع مردم این کشورها هم ‏چنان پابرجا ماند، بلکه مذهب به عنوان یک نهاد اجتماعی نیز از هم ‏نپاشید. باید توجه داشته باشیم که در این کشورها دستگاه مذهب و ‏روحانیت به مدت چهار تا هفت دهه در حالت انجماد و حتی از هم ‏گسستگی تشکیلاتی به سر می برد و زیر کنترل دولت قرار داشت و ‏لااقل به صورت علنی نمی توانست به تبلیغات مذهبی بپردازد و در ‏حالی که انجام مراسم و مناسک مذهبی ظاهراً آزاد بود ، ولی در ‏عمل مذهبی بودن تنبیهاتی به دنبال می آورد یا لااقل راه ورود به ‏دستگاه های دولتی را (که شرط حیاتی برای پیشرفت اجتماعی افراد ‏بود) می بست. به عبارت دیگر، بدون پشتیبانی مؤثر دستگاه مذهب ‏و بدون سپر دفاعی لازم در ساختارهای قدرت بود که باورهای ‏مذهبی اکثریت بزرگ مردم دوام آوردند. با توجه به این تجربه ‏می‌توان نتیجه گرفت که اگر باورهای مذهبی در زیر فشار دیکتاتوری ‏های "روشنگر" پابرجا می مانند، در دموکراسی های روشنگر (خواه ‏سوسیالیستی باشند یا نه) قاعدتاً از توان مقاومت بیشتری برخوردار ‏خواهند بود. ممکن است گفته شود که همین سرکوب حزب- دولت ‏های "کمونیستی" بود که مقاومت مذهبی را بر می‌انگیخت. آری، ‏سرکوب هر عقیده‌ای می‌تواند آن را مقاوم‌تر سازد؛ اما از این ملاحظه ‏درست نمی توان نتیجه گرفت که دموکراسی سوسیالیستی هر نوع ‏اعتقاد مذهبی را به سرعت ذوب خواهد کرد. در واقع اگر قبول کنیم ‏که مشارکت سیاسی و اجتماعی فعال اکثریت کارگران و زحمتکشان ‏در موجودیت هر دموکراسی سوسیالیستی نقش تعیین کننده‌ای ‏دارد؛ و اگر قبول کنیم که نفوذ باورهای مذهبی در میان طبقات ‏پائین قاعدتاً بیشتر است تا در میان طبقات بالا؛ باید بپذیریم که ‏شکل گیری دموکراسی سوسیالیستی ضد مذهبی (اگر هم شدنی ‏باشد) روندی پر فراز و فرود و کند خواهد بود. ‏