ترانه در  قابِ غربت
‏( در آمدی بر تبار شناسیِ ترانه ی غربت )‏

سعید کریمی

عنوان  ِ نوشته را به گونه های دیگر نیز‎ ‎می شد‎ ‎نگاشت.  برای نمونه:  ترانه ‏در تبعید یا ترانه در مهاجرت  با اینکه همانندی های آشکاری میانِ این ‏گزاره هاست. انتخابِ هر کدام  نشان از رویکرد وجهت گیریِ راوی به این ‏موضوع دارد. فصلِ مشترکِ همه ی این عناوین،  پدیده ای فرهنگی است که  ‏از سال پنجاه و هشت خورشیدی آغاز شده و تا امروز ادامه دارد: تولید و ‏عرضه ی موسیقیِ ایرانی در خارج از ایران. ‏
تبعید به معنای نفیِ خواست و اراده است. طبیعتا ً هر چه روی می دهد ‏ناگزیر است. بسیاری از آفرینش گران ِ این عرصه به تبعید اعتقاد دارند و ‏البته چنین نگرشی خالی از دلالت نیست. مقایسه ی  اوضاع ِ فرهنگی، ‏اجتماعی و سیاسیِ یک سال پیش  با یک سال پس از انقلاب ساده ترین راهِ  ‏نمایاندنِ این تلقی می تواند باشد : ‏
سینماها، ایستگاه های رادیویی، شبکه های تلویزیونی، شرکت های تولید و ‏پخشِ صفحه و کاست، دیسکو ها و کاباره ها، بازارِ گسترده ای برای عرضه و ‏تولید موسیقی به وجود آورده اند که گردشِ مالیِ قابلِ توجه ای دارد. ‏سیاستِ فرهنگیِ کشورِ  حمایت از تولید و عرضه ی گونه های متفاوت ‏موسیقی است، تنها حساسیتِ آنها ،  کلامِ این تولیدات است. فعالانِ بسیاری ‏از این رهگذار، روزگار می گذرانند و تنها راهِ امرارِ معاشِ آنها، موسیقی است . ‏
یک سال بعد : اساساً تولید، هر نوع موسیقی ممنوع است! تمامِ ِ عناصرِ ِ بندِ ‏پیشین به آسانی حذف می شوند! به جز فعالانی که ذکر ِ خیرشان رفت. ‏آنهایی که هیچ راهی برای امرار ِ معاش نیاموخته اند، به جز موسیقی و البته ‏هیچ گاه  به فکرشان خطور نمی کرد  روزگاری برسد که موسیقی از بیخ و ‏بُن  ممنوع و حرام اعلام شود.  بیشتِر اینان از مملکت خارج می شوند و به ‏اجتماعاتِ ِ ایرانیان  در اقصی نقاطِ جهان می پیوندند و هنرِ خود  را برای ‏همان  مخاطب عرضه می کنند. بدیهی اینکه عمومِ ِ این هنرمندان، دوست ‏می داشتند بتوانند در ایران  به فعالیتِ خود ادامه دهند، ولی شرایط چنان ‏اوفتد که دانی ! ‏
پدیده ی مهاجرت را در این جریان می توان به  طیفی منسوب کرد که  خود ‏خواسته رحلِ اقامت در آن دیار افکندند. این گروه عموما ً در دهه ی اخیر از ‏ایران خارج شده اند و به شکلِ کج دار و مریز می توانستند در ایران فعالیت ‏کنند ولی آزادی های بیشتر را ترجیح دادند و به اسلافِ پیشینِ خود  ‏پیوستند . ‏
غربت را می توان به نسلی منسوب کرد که از کودکی در آنسوی آبها زیسته ‏اند و یا اساساٌ آنجا به دنیا آمده اند. تلقیِ اینان از مفاهیمی چون : وطن ، ‏مهاجرت ، تبعید ، غربت و اصالت  با دو گروهِ پیش گفته، تفاوت های بنیادین ‏دارد . ‏
به رغمِ ویژگی هایی که نگارنده برای سه تلقیِ فوق بیان کرده است ، هر سه ‏ی اینها را می بایست در یک دسته قرار دهیم، چرا که در یک چرخه ی ‏تولید  و عرضه قرار دارند .  سَـنجه ی آنها نیز یکی می تواند فرض شود. ‏
سرفصل های بسیاری را می توان در این پدیده یافت و به بررسیِ اجمالی ِ ‏آنها پرداخت. عناوینی چون : تعارض های فرهنگی، گونه گونیِ عقایدِ سیاسی ‏، نا بسامانیِ چرخه ی اقتصادی، رابطه ی اجتماعی این آثار با مخاطب داخلی  ‏و . . .  با  توجه به مجال ِاین نوشتار تنها به تقسیم بندی محتواییِ آثار ‏ِتولیدی بسنده می شود .‏
الف ) آثاری که دغدغه ی اندیشه گی دارند و ریشه ها و  پیامد های ‏اجتماعیِ مهاجرت در آنها بازتاب دارد. این بازتاب البته به اشکال مختلفی  ‏ظاهر می شود. از روشنفکرمآبانه ترین منظر ها تا عوامانه ترین  دیدگاه ها . ‏
پیشینه ی نگاهِ سیاسی آفرینش گران در این موضوع  بسیار مهم است. ‏سرخورده گی و وازده گیِ سیاسی در بسیاری از این ترانه ها  نمود دارد. هم ‏چنین بعضا ً نگاه انفعالی به انقلاب، به ویژه برای کسانی که با رژیم ِ ‏شاهنشاهی  سرِ نزاع داشتند و بعد از وقوع انقلاب  دریافتند که در حکومتِ ‏جدید نیز جایی ندارند ! ‏
آشفته گیِ جهت گیری های  سیاسی، اجتماعی در این ترانه ها امری ست ‏طبیعی. در کشوری که بعد از یکصد سال  نتوانسته است به شکلی کامل  و ‏درست  از سنت به مدرنیه و از حیاتِ روستایی به تولیدِ صنعتی  برسد، ‏هیچگاه فعالیت سیاسی  تعریف و نمود درستی پیدا نمی کند. هر آنچه ‏هست، حرکت های مقطعی است که به شکلی هیاتی آغاز و پایان می یابد. ‏احزاب  معمولا خاستگاهِ اجتماعی ندارند و به اراده ی گروهی از طبقه ی ‏بالای جامعه، معطوف هستند . ‏
ب ) آثاری که اساساٌ با جهان بینی و اندیشه گی بیگانه اند، یعنی  عموم ‏آثاری که در این چرخه تولید و بالاجبار! (این اجبار  توضیح مفصل دارد که ‏بماند !) مصرف می شوند. اینان لزومی برای جهت گیریِ سیاسی و اجتماعی  ‏در خویش احساس نمی کنند . آثاری سرشار از احساساتی گری و عاشقانه ‏پردازیِ مذبوحانه و بعضا ً سخیف یا رکیک ! ‏
اینان از قیدِِ زمان و مکان رَسته اند!  فرم و محتوا به شکلی کلیشه ای،  ‏اصراری غریب به عوامانه نگری در هر موضوعی دارد . برایشان فرقی نمی کند ‏که در ایران ِ شهریور بیست کار تولید کنند یا در ایران مرداد سی و دو یا ‏ایران بهمن پنجاه و هفت یا لوس آنجلسِ دو هزار و هفت!  البته که  کمانچه ‏و چارراه شاپور  و  آفتابه به گیتار الکتریک و کُداک تیاتر و توالت فرنگی  ‏بدل می شود ولی از لحاظ زیبایی شناسی و محتوا  "حرفِ مرد یکی ست"! ‏شایانِ یادآوری است ، سیر اقتصادی ِ چرخه ی تولید و آسان گیریِ مخاطب ‏باعث شده است تا دسته ی الف همیشه مهجور  و در اقلیت بماند و دسته ی ‏ب  در اکثریت مطلق .  ‏
این نوشته بیشتر به درآمدی  بر بحث اصلی می ماند،  تا موشکافی ِ اصلِ ‏موضوع .  از این روی آن را با چند پیشنهاد برای نقد و بررسی ِ اجمالی  به ‏پایان می رسانم : ‏
رفتار شناسی ترانه ی غربت  در برابری مسائل اجتماعی ‏
رفتار شناسی ِ ترانه ی غربت  در برابری مسائل سیاسی  ‏
ترانه ی غربت و هویت ایرانی ‏
ترانه ی غربت  و جهانی شدن  ‏
تاثیر ترانه ی داخل کشور بر ترانه ی غربت  و . . . ‏
مهر 1386 ‏
‏*‏