‏
آقا اجازه! فریاد!‏
‏(بررسی پدیده ای به نام موسیقی زیر زمینی )‏

رها افشار

هنر زیر زمینی
در فرهنگ واژگان آکسفورد کلمه ی (‏‎(Underground‏ به معنای زیر زمینی، ‏مخفیانه، پنهانی، همچنین نهضت مقاومتِ (زیر زمینی) آمده است. امروزه در ‏دنیا فرهنگ زیر زمینی تعبیری ست برای‎ ‎توصیف خرده فرهنگ های پیشرو ‏‏. آنان که اندیشه های خود را به دلایل ِ گوناگون با فرهنگ جامعه بیگانه می ‏دانند.‏
زیرزمین و فعالیت های‎ ‎زیرزمینی امروزه در جهان پدیده ای آشنا و یادآور ‏جنبش مقاومت جنگ جهانی دوم است.‏‎ ‎بسیاری از خرده فرهنگ هایی که ‏در هنر و ادبیاتِ دهه ی شصت به‏‎ ‎وجود آمده بود نیز به این تعبیر موسوم ‏بود. از این رو جنبش "بیتل ها" را نیز می توان بدان منسوب کرد .‏
هنر زیرزمینی بدون حمایت دولت و‏‎ ‎رسانه های فرهنگی جامعه شکل می ‏گیرد و فعالیت می کند و اصولاٌ میلی به چنین حمایت هایی نیز ندارد.‏
هنر زیرزمینی مجالی برای بزرگداشت هنر نو و هنرمندان جوان،‎ ‎جسور و ‏تجربه گرا است. بدیهی است که عرضه ی چنین آثاری، در فضای عام جامعه ‏و در‎ ‎میان رسانه های دولتی، یا کنترل شده، معمولا ً مورد حمایت قرار ‏نگرفته‎ ‎و نمی گیرد  و این بیشتر به علت تضاد بنیانی ست که این خرده ‏فرهنگ ها با فرهنگ عمومی جامعه دارد‎.‎
برای نمونه دراتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، آثاری که بر خلاف آموزه ‏های جامعه کمونیستی آفرینشگری داشتند، امکان عبور از مجراهای قانونی و ‏عرضه برای عموم را نداشتند. این آثار معمولاً به سبک اکسپرسیونیستی و یا ‏هنر مفهومی گرایش داشتند. چنین آثاری را زیرزمینی می نامیدند.‏
از جمله ی این هنرمندان غیر متعارف می توان به ایلیا کاباکوف، کومار‎ ‎و ‏ملامید، لئونید سوکوف، تیمور نوویکوف و سرجی‎ ‎بوگائف و ...اشاره کرد.‏
موسیقی زیر زمینی
این جریان برخلاف جریان‏‎ ‎موسیقی بازار و موسیقی عامه پسند است. از ‏لحاظ آفرینش گری و زیبا شناسی با  جریان های هنری- فرهنگی کلان شهر ‏ها آمیخته است. این جریان بر آمده از نگاه مدرن به مقوله هنر و فرهنگ ‏است. حیاتی مستقل از نظام عرضه و تقاضای شرکت های بزرگ و رسانه ‏های جمعی دارد. موسیقی تجربه گرا (‏experimental‏) و پیشرو (‏alternative‏) ‏محصول این جریان می باشد. ‏
این گونه از موسیقی در حقیقت زیر شاخه است که از هنر‏‎ ‎مدرن و فرهنگ ‏جاری بر روزگار مدرن و پسا مدرن به یادگار مانده است و با‎ ‎آنارشیسم،‎ ‎فرهنگ‎ ‎پانک‎ ‎و هنر‎ ‎آوانگارد‎ ‎در شرق و غرب پیوند خورده نه با شبکه های ‏غربی‎ ‎و شرکت های بزرگ تهیه کنندگی. هنرزیرمینی به عنوان یکی از عنواع ‏هنر‎ ‎مستقل‎) ‎ایندپندنت‎ ‎میوزیک) نه تنها بر پایه‏‎ ‎سرمایه گذاری مستقل و ‏کم خرج (مانند ضبط خانگی) که بر پایه تفکر و بینشی مستقل نیز‎ ‎شکل می ‏گیرد و بر همین اساس است که گروه، حاضر به اعمال نظرات مختلف تهیه ‏کنندگان و‎ ‎مخاطبین نیست؛ بلکه، فکر و بینشی تجربی را دنبال می کند. ‏بدین طریق است که موسیقی‎ ‎تجربه گرا (اکسپریمنتال)،‎ ‎پیشرو‎ ‎‏(الترنیتی)،‎ ‎زیرزمینی و مستقل همه یک معنا می یابند و از تاریحچه ای ‏یکسان رنگ می گیرند. بهتر‎ ‎است  در این بحث کوتاه به چند فاکتور اصلی ‏که هنر و موسیقی  زیرزمینی را از دیگر‏‎ ‎ژانر های هنری جدا می کند، نگاهی ‏داشته باشیم، شاید در آینده ای نزدیک با توجه به‎ ‎نظرات مخاطبین و ‏دوستان عزیز مباحث بیشتری را در این خصوص و مشکلات آن در جامعه‎ ‎کنونی ایران مورد بررسی قرار دهیم‎.‎

‏ صدایی به نام ولادیمیر ویسوتسکی‏
یکی از نمونه های معروف و جهانی موسیقی زیر زمینی،  شاعر، خواننده، ‏نوازنده و بازیگر «روسپولادیمیر ویسوتسکی» است. اوایل دهه 60 نوعی ‏موسیقی زیر زمینی در شوروی پدید آمد که روس ها آن را "چاپ" می ‏نامیدند. این سبک را خواننده و شاعرانی به وجود آوردند که شعرهای بدون ‏مجوز خود را با گیتار به ساده ترین شکل اجرا می کردند. در این سبک، شعر ‏بر هرچیز دیگر اولویت دارد و هدف تنها آفرینش و عرضه اثر است و نه ‏فروش تجاری. ‏
‏ آهنگ‌های او با کلمات عامیانه، سبک زندگی و اوضاع سیاسی اجتماعی ‏شوروی را به‎ ‎سخره می‌گرفت. در واقع حکومت شوروی او را به خاطر همسر ‏دومش، مارینا ولادی تحمل‏‎ ‎می‌کرد. مارینا هنرپیشه‌ای فرانسوی، اما ‏روسی‌الاصل بود که عضو حزب کمونیست فرانسه‏‎ ‎شده و در پروژه‌ای محصول ‏مشترک فرانسه و شوروی بازی می‌کرد. جایگاه خاص مارینا در‎ ‎سیستم ‏تبلیغاتی شوروی به عنوان زنی غربی که اصالت روسی خود را از یاد نبرده و ‏به‎ ‎آرمان‌های سوسیالیسم نیز دل‌بسته است، باعث می‌شد تا نظام، شوهر ‏زبان‌دراز او را‎ ‎تا اندازه ای تحمل کند‎.‎
از ویسوتسکی حدود ۶۰۰ آهنگ به جا مانده که طیف گسترده‌ای از ‏موضوعات از جرم و‎ ‎جنایت گرفته تا فاحشه‌های مسکو یا الکلیسم در شوروی ‏و حتی گولاک‌ها را در بر‎ ‎می‌گیرد. او برای اولین بار در شوروی آهنگ‌هایی ‏درباره جنگ خواند که در آن‌ها چهره‎ ‎واقعی و نه رسمی جنگ نشان داده ‏می‌شد. در این آهنگ‌ها خبری از قهرمانی توده‌ها در‎ ‎میدان نبرد نبود. او با ‏شعر و لحنش خستگی، پریشانی و رنج قربانیان حادثه را به یاد‎ ‎می‌آورد‎.‎
گمان زده می‌شود که علت مرگش در 42 سالگی، افراط در مصرف الکل و ‏هرویین بوده‎ ‎باشد. نوعی خودکشی مؤدبانه. هنوز هم هر ساله در روز تولدش، ‏در سرتاسر روسیه و حتی‎ ‎اروپا، فستیوال‌هایی برگزار می‌شود. حتی ‏دانشمندان روسی، یک اخترک را هم به نام او‎ ‎نامیده‌اند: "اخترک    ‏‏2374‏Vladvysotskij‏"‏
در بین روس‌ها معروف است که اگر از هر روسی که سال ۱۹۸۰ را می‌تواند ‏به یاد‏‎ ‎بیاورد، بپرسی که در لحظه اعلام خبر مرگ ویسوتسکی کجا بوده و ‏چه می‌کرده، او به‎ ‎خوبی و با وضوح تمام آن لحظه را به خاطر خواهد آورد.‏‎ ‎
در گزارشی که خبرگزاری رویترز به مناسبت شصتمین سالروز تولدش از ‏مسکو تهیه کرده‎ ‎بود، او را این گونه توصیف کرد:«صدای نسل خاموش». ‏فروشنده‌ای پیر به خبرنگار‎ ‎رویترز گفت: او تجسم همه چیزهایی است که ‏روسی خوانده می‌شوند. او خود روسیه‎ ‎بود.‏
ویسوتسکی نماد یک نسل بود. نسلی سرخورده از شکست اصلاحات، رکود ‏اقتصادی‎ ‎و قطاری که سر جای خودش مانده بود. نسلی که تنها راه را در ‏تخریب خود و مسخره کردن‎ ‎همه چیز می‌دید. امروزه روی سنگ مزارش، ‏مجسمه‌ای از او نصب شده با دو بال روی شانه و گرداگرد تنش‎ ‎را انگار ‏پارچه‌ای پوشانده؛ به نشانه این که "نگذاشتند که پرواز کند".‏
موسیقی زیر زمینی در ایران
با توضیحاتی که در بالا آمد مشخصاً تعریف موسیقی زیر زمینی در ایران از ‏بسیاری جهات ارتباطی به معادل بین المللی خود ندارد. به ویژه از لحاظ ‏هنری و زیبایی شناسی. عموم موسیقی های منتسب به این جریان از لحاظ ‏اجرا و ابزار، در مقایسه با اسلاف مجاز و رو زمینی  بسیار مبتدی و فاقد حرفه ‏ای گری هستند. دلیل این امر نیز کاملاً مشخص است: چرخه ی ناقصِ ‏اقتصادی و عدم برگشت هزینه های تولید.‏
آنچه در این بین اهمیت دارد منظر جامعه شناسی و رفتار شناسی آن در ‏تقابل با قوانین و روابط جاری در جامعه است. پیدایش و حیات این جریان، ‏اعتراض و دهن کجی به دستگاه های ممیزی است. سازمان هایی نظیر وزارت ‏فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان صدا و سیما (رادیو- تلویزیون). ‏
پیدایش موسیقی زیر زمینی در ایران، با تعریفی که امروز از آن داریم به آغاز ‏دهه 80 خورشیدی بر می گردد. گسترش فرهنگ اینترنتی به رواج این نوع ‏موسیقی در بین مردم کمک شایانی کرده است. سایت های بسیاری در این ‏زمینه فعالیت می کنند و پدید آورندگان این آثار با رغبت تمام و بدون هیچ ‏چشم داشتی ترانه های خود را برای دانلود رایگان در اختیار این سایت ها ‏قرار می دهند.‏
نگاه بسته و محدود کننده ی حکومتی به مقوله موسیقی و اساساً آفرینش ‏گری، باعث شده است که این جریان روز به روز محبوب تر و مقبول تر باشد. ‏تا آنجا که بسیاری از نام های پرطرفدار موسیقی داخلی از همین قشر به ‏اصطلاح زیر زمینی هستند؛ که با اقسام ترفند ها روی زمین آمده اند و مجوز ‏گرفته اند!‏
سبکی که در این میان نتوانسته شکل قانونی پیدا کند هیپ هاپ یا همان ‏رپ ایرانی ست. از لحاظ مضمون اینان بسیار بی پروا هستند و به طور آشکار ‏به انتقاد از مسائل اجتماعی و حتی سیاسی روز هستند. پس طبیعی است در ‏قیاس با نمونه های پاپ خود نتوانند مجوز بگیرند. ‏
البته تمام موسیقی های منسوب به زیر زمین از لحاظ مضمون دارای ارزش ‏ادبی و حتی اعتراضی نیستند وصرفاً هنجارهای  اخلاقی و عرف جامعه را زیر ‏پا می گذارند تا آنجا که ترانه صرفاً به فحاشی تبدیل می شود. از منظر ‏جامعه شناسی رویکرد بسیاری از این گروه ها به مضامین غیر اخلاقی قابل ‏مطالعه و بررسی است.‏
در جوامع ایدئولوگ حکومت ایدئولوژی خاص خود را که معمولاً برآمده از ‏میان توده هاست به مردم دیکته می کند. این ایدئولوژی ضامن بقای قدرت و ‏ابزاری برای تسلط است. حکومت ها از این رو سرسختانه بر ایدئولوژی خود ‏اسرار دارند و هیچ گونه نقدی را برآن برنمی تابند. این ایدئولوژی در نظام ‏آموزشی، تربیتی، مجامع علمی، رسانه های عمومی و ... جاری ست. از آنجا ‏که در این جوامع بنا به علل مختلف تاریخی، چندصدایی بوجود نیامده است ‏پس عملاً تصور گونه ای دیگر از تفکر ممنوع و غیر متعارف است. بدیهی ‏ست که اخلاق در این جوامع از ایدئولوژی ریشه می گیرد. هنگامی که روزنی ‏هرچند کوچک برای ابراز عقاید مردم پیش می آید آنها بر ایدئولوژی حکم ‏می شورند. رفتارشناسی گروه های غیرمجاز موسیقی در ایران در معقوله ‏اخلاق از این موضوع ناشی می شود. آنها که از افکار حاکم به تنگ آمده اند ‏به بدوی ترین شکل عقده های خود را می گشایند. متاسفانه با توجه به عدم ‏توسعه فرهنگی در کشوری هم چون ایران و فقر مطالعه این اعتراض ها ‏عموماً دهن کجی کودکانه محسوب می شود و نه گفتمانی مبتنی بر اندیشه ‏و تحقیق. ضعف اندیشگی در این آثار و شیوع عوام نگری (پوپولیسم)‏‎ ‎‏ باعث ‏می شود تا این آثار کارکردی مثبت و اثری جدی نداشته باشد و بعضاً تا ‏سطح تفنن و تمسخر فرو کاسته شود. زیر پا گذاشتن قواعد اخلاقی و عرفی ‏جامعه لزوماً حرکتی پیشرو نیست  و بیشتر برای جلب توجه صورت می گیرد ‏و باور عمومی و حاکم بر جامعه هیچ گاه با چنین اعتراض هایی دچار ‏بازنگری نمی شود.‏
لازم به یادآوری ست، این جریان با این که داخل ایران متولد شده و به ‏حیات خود ادامه می دهد، اما از امکانات طبیعی تولید و عرضه آثار هنری بی ‏بهره است و با  برخورد های قهر آمیزی نه تنها از سوی وزارت ارشاد بلکه ‏سازمان های امنیتی و انتظامی مواجه می شود. این حالت را می توان تبعید ‏داخلی ! نامید.‏‎     ‎
منابع:  سایت و یکی پدیا ( با تلخیص و تصحیح)‏
‏*‏