ت مثل ترانه، ت مثل تبعید

لیلی نیکونظر

اینجا هوا خوش نیست، حال ترانه‌ها هم خوب نیست. می‌گویید « ترانه در ‏تبعید»، می‌پرسم فقط ترانه‌هایی که بند نافشان را در غربت می‌برند، نامشان ‏می‌شود «ترانه‌ها‌‌ی تبعید»؟ ترانه‌های اینجایی هم حال و روزشان خوش ‏نیست. ترانه‌های اینجایی واژه‌هاشان پر از نفرت و کینه است. این یعنی ‏محصول این سرب به شکل هوا، این صبح‌های تحمیق و این شبانه‌روز ِ ‏زیستن در تحقیر و نگرانی، می‌شود کوهی ترانه‌ی نفرت و ناامیدی. کجا بود ‏دوره‌ی یاورهای همیشه مومن؟ در میان این سیل سکوت و این ترس ‏مرگبار از خفه‌شدن، در دوره‌ی سر آمده‌ی قهرمان‌ها، چه کسی از یاور ‏همیشه مومن بگوید؟ از کدام یاور همیشه مومن؟ چه کسی از کدام یار ‏حیرت‌آور و باشکوه و نجیب، در عصر تن‌فروشی غم‌انگیز ترانه‌ها در اتوبان ‏پارک‌وی تهران بگوید؟ قرعه بیندازیم؟ از کدام فرصت تولد دوباره، در این ‏کوچه‌ی بن‌بست نابودی؛ این شکست مطلق، این سقوط قطعی؟ می‌توان ‏عاشقانه گفت؟ در این اصطکاک‌ دلخراش آهن‌پاره‌های هار ِ خیابان جردن؟ ‏چه کسی حال شنیدن دارد در این وانفسای سهمیه بندی بنزین و توی سر ‏زدن؟ در این روزهای حس خون‌دماغ شدن، مزه‌ی خون زیر زبان داشتن، ‏حال کسی به عاشق شدن می‌کشد؟ راستی از جنگ چه خبر؟ شما که ‏آنطرف کوه‌ها و آب‌ها و مرزهایید، کسی خط و نشان تازه نکشیده است؟ ‏برای تکرار آن وحشت زیرزمین و پناهگاه، تاریکی و حمله و آن خط روشن ‏ترس که به آسمان می‌کشید و پیش می‌آمد چقدر وقت مانده؟ ما ‏دخترک‌های سه‌چهار ساله‌ی ترسان شب‌های مداوم ِ آژیر، ما پسرک‌های ‏وحشت و شب ادراری زیرزمین‌های وهم‌آلود، حالا بیست و چند ساله‌ایم، ‏برای ما عاشقانه می‌گویی؟! ‏
میدان ولیعصر تهران، ساعت 7 شب، یک شبح جلوی چشمانم، پیچ می‌خورد؛ ‏راه رفتنش نامتعادل است. صدای موبایلش را زیاد کرده: «می‌کشمت دستم ‏بهت برسه ...» ترانه‌ی جنایت؛ ترانه با تم جنایت. می‌خواند با خود و پیش ‏می‌رود، پیش خودم می‌گویم: سیگاری زده، حالش خوش نیست. او راه ‏می‌رود و در آن وضعیت نامتعادل، همراه با صدای بیمار خواننده‌ی زیرزمینی ‏که از تلفن همراهش می‌شنود، می‌خواند: «می‌کشمت دستم بهت برسه، ‏گل منی نمی‌ذارم دست دیگه بچیندت...»  و می‌ترسم!‏
ت مثل ترانه، ت مثل تبعید، ت مثل تهوع ... خیابان دربند تهران، 5 شنبه ‏شب است. به صدای موزیک بلند ماشین‌ها گوش می‌دهم: «خاطرات تو رو ‏چه خوب چه بد حک می‌کنم/ توی تنهاییام فقط به تو فک می‌کنم» سنگی ‏را از جلو پایم کنار می‌زنم، به همراه شب پرسه‌های دربند می‌گویم: قافیه را ‏بچسب!‏
من یک روزنامه‌نگار بیکار هستم که از بد حادثه همچنان دلش برای ترانه‌ها ‏می‌سوزد. یکی از کارهای این روزهای گه‌گیجه‌ی استیصالم، سرک کشیدن به ‏قلمروهای فاخر ترانه‌های دهه‌ی چهل و پنجاه است. از خودم می‌پرسم مگر ‏می‌شود آن سابقه‌ی درخشان به این سقوط غم‌افرای ترسناک ختم شود؟ ‏پس ذوق شنیداری این مردم، آن گنجینه‌ی مقبول و افتخار آمیز شعر و ‏ادبیات این سرزمین، چطور به شنیدن این اشعار ارزان بی‌احساس خالی از ‏خرد بی‌شعور ختم شده است؟ مدام از خودم می‌پرسم؛ این سقوط لعنتی کجا ‏تمام می‌شود؟ پایان این پست شدن بی‌وقفه‌ی قریحه و استعداد کجاست؟ و ‏جوابی ندارم.‏
ترانه تبعیدی فقط ترانه‌ی در غربت نبود. می‌دانید، اینجا آنقدرها هم قحطی ‏نیست. هستند کسانی که هنوز سرشان به تنشان بیارزد فقط، اینها باید ‏مراقب باشند، سر سبزشان بر باد نرود. یک فاتحه بخوان برادر برای ترانه‌ی ‏اجتماعی! اینجا ترانه‌ی اعتراضی جایش در پستوی خانه‌ها که نه، در ‏پوشه‌ها و کلاسورهاست. بگذار برایت بگویم؛ بحث انرژی هسته‌ای و ‏غنی‌سازی اورانیوم و این حرف‌ها که گل انداخت، مضمون ترانه‌هایی که ‏بچه‌های جوان ترانه‌سرا در محافل خصوصی یا نیمه‌رسمی ترانه می‌خواندند، ‏شد انرژی هسته‌ای؛ ترانه‌های پر شور و به غایت اعتراضی و همه تبعیدی ‏بودند آقا، تبعیدی.‏
‏- عشق که زمینی نمی‌شود، انسان یک عشق داشت از روز ازل و آن ‏عشق به معنویات و عالم بالا بود؛ تمام مضامین عشق‌های زمینی ‏کفرآلودند آقا، مبتذلند، به اینها مجوز ندهید.‏
نتیجه‌اش چه شد؟ توجیه مضامین عاشقانه با بهانه‌های مذهبی. تمام انتظارها ‏توجیه شد به انتظار برای ظهور، تمام عجز و لابه‌ها و زاری‌ها برای معشوق ‏زمینی توجیه شد با آرزوی وصال به معبود و ضجه‌های عارفانه. تو می‌گویی ‏ترانه‌ی در تبعید، همان ترانه‌ی در غربت است؟هنوز هم؟
اینجا دیگر کسی فرصت اندیشه ندارد، کسی هنر نه دارد و نه طلب می‌کند. ‏اینجا آدم‌ها ترانه‌ها را برای وقت‌گذرانی در ترافیک‌های سنگین این ‏خیابان‌های بسته می‌خواهند. نوبت اوپس  اوپس است، یک چندی! اینجا ‏دیگر کسی به مضمون ترانه‌ها فکر نمی‌کند. کسی از قافیه‌ی بکر به وجد ‏نمی‌آید. کسی حال تامل و عمیق شدن ندارد. کسی فرق ترانه‌ی جاودانه و ‏ترانه‌ی یک‌شبه‌ی مصرفی را درک نمی‌کند. بابا، اصلا بی‌خیال، اینجا دیگر ‏کسی اصلا فکر نمی‌کند. دلت باز هم شور عاشقانه می‌خواهد؟ می‌خواهی باز ‏هم با تصویر خلسه‌آور و شاعرانه‌ی یک ترانه فراموش کنی و فراموش شوی؟ ‏پس باید همچنان در انبان هوس‌انگیز ترانه‌های کیف‌آور دهه‌ی چهل و پنجاه ‏غلت بزنی و چشم به راه بمانی که گاهی و فقط گاهی از آن سوی آب‌ها، یک ‏معجزه‌ی معصومانه‌ی ناگهان سر برسد. تاسف‌آور است، بله، اما چشم ما هنوز ‏به آن سوی جاده است. حالا قبول می‌کنید؛ ترانه اینجا تبعیدی‌تر است یا باز ‏هم بگویم؟‏
‏*