چون روال گذشته به همکاران خود که در این زمینه صاحب نظر هستند، مراجعه ‏کردم: برخی به دلیل در دست داشتن کار برای یک سال آتی، عذرخواهی کردند؛ ‏عده ای به دلیل سنگینی کار، آن را یک کار جمعی دانستند؛ افرادی، دنبال کردنِ ‏چنین کاری را از طرف مجله آرش، نادرست میدانستند. برخی مصاحبه را ترجیح ‏دادند؛ عده ای قرار شد که کار کردن جمعی را برای این مقوله، را بررسی کرده و ‏چگونگی پیش نهاد کار را اطلاع دهند؛ برخی قرار شد برای این کار پیش نهادهای ‏دیگر را بررسی کنند؛ و ...‏
مرتضی محیط  قبول کرد که در باره ی جنبش چپ جهانی مطلبی تهیه کند. خود ‏من نیز قرار شد در مورد انشعاب و وحدت سازمان های سیاسی، گزارش گونه ای ‏گردآوری کنم. ‏
متأسفانه، بخش اصلی کار این بخش که همانا بررسی کم و کیف کار مبارزاتی جپ ‏در خارج از کشور بود، سامان نگرفت؛ که افسوس.‏
ولی، مقاله ی مرتضی محیط ، به موقع رسید. دومین مطلبی هم که به درخواست ‏من قرار بود همکار خوب ما بهرام رحمانی- در مورد عملکرد فعالیت های دموکراتیک ‏چپ در تبعید- تهیه کند نیر، سر وقت حاضر شد. در آخرین لحظات نیز طرح بحثِِ- ‏برای شماره های بعدی آرش- سعید رهنما در مورد «چپ و اسلام»، به دستم ‏رسید.‏
و اما گزارشی که قرار بود من تهیه کنم :‏
از ماه ها قبل، با اکثر رهبران سازمان های متشکل چپ، تماس گرفتم و از آن ها ‏خواستم که در مورد انشعاب و وحدت هایی که سازمان هایشان در تبعید داشته اند، ‏چند خطی بنویسند؛ عده ای زیاد و عده ای کم و به اندازه نوشتند؛ و تنی چند ‏پاسخم  را ندادند و افرادی هم محترمانه! مرا سردواندند.‏
در آخرین ماه که بخش های مختلف مجله با مشکلات روبرو شده بود و مجبور بودم ‏که اکثر بخش ها را پی گیری و تکمیل کنم، عزا گرفته بودم که با این همه کار ‏چگونه از پس این گزارش برخواهم آمد. در گذری که از ونکور داشتم، دوست عزیزم ‏سیامند از کم و کیف این شماره سئوال کرد، و زمانی که فشار کار شبانه روزی را در ‏چهره ام دید با صمیمیت خاص خودش گفت: آیا کمکی از دست من ساخته است؟‏
‏ گویا! «امدادهای غیبی»! کار خود را کردند و او، پیش نهاد مرا- که به عهده گرفتنِ ‏تهیه این گزارش بود- با کمال میل پذیرفت؛ و با کار شبانه روزی اش، گزارش زیر ‏را-علیرغم وقت کم- برای این شماره آماده کرد. ‏
ضمن سپاسگزاری از سیامند عزیز، از این که نتوانستم آن چه را مد نظر این بخش ‏بود تهیه کنم، از خوانندگان و همیاران آرش شرمنده ام.‏

پرویز قلیچ خانی

جهان به کدام سو می‌رود؟

مرتضی محیط
       
پرسش سرنوشت‌ساز کنونی برای هر انسان دلواپس آینده بشریت این ‏است که سرانجام، جهان به کدام سو خواهد رفت؟ آیا بشریت خواهد توانست ‏جلو فاجعه را بگیرد و به جامعه‌ای انسانی دست یابد یا نظام حاکم کنونی به ‏تاخت و تاز خود ادامه خواهد داد و طبیعت را نابود کرده و جامعه را به سوی ‏بربریت خواهد کشاند؟ و در اینجا صحبت از آن بخش از جامعه می‌کنیم که ‏هم فرصت فکر کردن دارد و هم بدلیل داشتن احساس انسانی، محنت ‏دیگران غم‌آلودش می‌کند.‏
امّا غم‌آلود شدن از محنت دیگران (اکثریت بزرگ بشریت) هم میتواند ‏افسردگی به بار آورد و سر در لاک خود فرو بردن؛ هم میتواند انگیزه‌ای ‏قدرتمند برای قدم نهادن در راه مبارزه با نظام ضد انسانی و انسان کُش ‏حاکم بر جهان کنونی. گزینه دوم اگر همراه با آگاهی راستین و داشتن ‏تحلیلی عمیق و علمی از تاریخ گذشته نظام حاکم بر جهان و دلائل ظهور ‏چهره بربرمنش کنونی آن باشد، راه بجائی نخواهد برد. هنگامی که صحبت از ‏تحلیل علمی می‌کنیم غرض فقط غرق شدن در تئوری نیست بلکه بررسی ‏صادقانه آنچه است که لااقل بعد از فروپاشی شوروی روی داده ـ آنچه ‏نظریه‌پردازان اصلی نظام به ما وعده دادند (و بخش قابل توجهی از «چپ» ‏پس از بریدن از صف مردم این وعده‌ها را پذیرفت) و آنچه در واقعیت و روی ‏زمین خاکی روی داد.‏
چکیده بحث «چپ»‌های بریده از صف مردم پس از فروپاشی شوروی ‏چنین بود:‏
‏«نظام حاکم بر شوروی و اروپای شرقی، همان نظامی بود که روزی ‏مارکس و انگلس و پس از آنان لنین، در تئوری‌های خود پیش‌بینی کرده ‏بودند. استالین و جانشینان او، پیروان وفادار مارکس و انگلس بودند و ‏تئوری‌های آنان را با صداقت و امانت پیاده کردند. نتیجه‌ی پیاده شدن این ‏تئوری‌ها در عمل آنچه بود که در شوروی دیدیم. نتیجه آنکه: گرچه ایده ‏سوسیالیسم برای مشتی آدم آرمانگرا می‌تواند خواب و خیالی زیبا و مقبولی ‏باشد امّا در عمل پیاده شدنی نیست. از سوی دیگر امّا اگر به سرمایه‌داری ـ ‏که طبعاٌ تنها بدیل باقی مانده است ـ فرصت داده شود (از طریق همکاری، ‏انعطاف، عقب نشینی، کوتاه آمدن از خواسته‌ها و غیره) آنگاه نه تنها آزادی و ‏دموکراسی گسترش خواهد یافت، نه تنها عدالت اجتماعی (گرچه بتدریج و با ‏داشتن صبر و تحمل) گسترش خواهد یافت بلکه کشورهای «عقب مانده» نیز ‏با کمک «جوامع مدرن صنعتی» ـ و البته از طریق سرمایه‌گذاری‌های «آزاد» ‏آنها در این کشورها ـ به رفاه و تنعم و آزادی و دموکراسی از نوع موجود در ‏غرب دست خواهند یافت و بدین ترتیب بشریت به خیر و خوبی و در صلح و ‏صفا به زندگی پر تنعم خود ادامه خواهد داد.... تنها اشکال بر سر راه چنین ‏دورنمائی، مشتی آدم خشن، تفنگ بدست، انقلابی و مارکسیست و خلاصه ‏عده‌ای آرمانگرا و ایدآلیست‌اند که اگر از سر راه برداشته شوند و یا خودشان ‏سر عقل بیایند و حاضر شوند به عنوان یک اپوزیسیون سربزیر ـ که هنر ‏سیاستش کوتاه آمدن بیشتر، دنده عقب رفتن بیشتر، سازش بیشتر و انعطاف ‏بیشتر باشد ـ و در این دموکراسی شرکت کنند، آنگاه همه مشکلات حل ‏خواهد شد.» (1)‏
بر این پایه:‏
‏«یکی از پیامدهای پراهمیت فروپاشی شوروی، گرد آمدن گروه‌های ‏فکری به ظاهر ناهمگون و پرشمار ـ از جمله بخش وسیعی از طیف چپ ـ به ‏زیر یک پرچم است، پرچمی که شعار زیر بر آن منقوش گردیده است: ‏‏«الترناتیو دیگری وجود ندارد» ‏‎(There is No Alternative – TINA)‎‏  این ‏شعار در واقع همان ندای مارگارت تاچر در ابتدای این دهه (دهه‌ی 1990) ‏بود که به همراه آن «سوسیالیسم» را بخاک سپرد و «پایان تاریخ» را با ‏پیروزی نهائی و همیشگی سرمایه‌داری لیبرال اعلام داشت. این ندا امّا اکنون ‏به اشکال مختلف به شعار بسیاری از احزاب کمونیست پیشین، احزاب ‏سوسیالیست و سوسیال دمکرات و طیف قابل توجهی از آن چپ‌هائی تبدیل ‏شده است که در ماه مه 1968 قرار بود «کائنات را به زیر کشند».‏
‏«این گروه اخیر به راستی آنچه می‌خواست نه به زیر کشیدن کائنات که ‏برقراری نوعی «سرمایه‌داری با چهره انسانی» بود؛ سرمایه‌داری بدون ‏امپریالیسم، سرمایه‌داری بدون نژادپرستی و خشونت و جنگ. با ورق خوردن ‏تاریخ و سرخوردگیِ این انتظارات، بخشی از این طیف، آرام و بی سروصدا ‏بدنبال کار و زندگی خود رفت و در مدیریت مؤسسات سرمایه‌داری ‏موفقیت‌های چشمگیری نصیب خود کرد. بخش دیگر امّا، دچار غرور ‏گستاخانه‌ای شد و مدعی باقی ماند. منتها میدانگاه انقلاب را از خیابانهای ‏پاریس به برج عاج دانشگاه‌ها کشاند و در صحنه «گفتمان‌»‌های آکادمیک، ‏‏«پست مدرنیسم»، «پسا ساختارگرائی»، «پسا مارکسیسم» و انواع «پسا»‌های ‏دیگر را تولید کرد و در حمله همه جانبه راست سیاسی علیه کارگران و ‏زحمتکشان در دهه‌های بعد عملاٌ یار و یاور آن جناح شد. فصل مشترک ‏طیف وسیع بالا که از مارگارت تاچر آغاز گردیده و بخش وسیعی از «چپ» را ‏در بر میگرفت این بود که به نظام سرمایه‌داری نام‌های مختلف چون ‏‏«دموکراسی صنعتی»، «دموکراسی لیبرال»، «نظام پسا صنعتی»، «نظام پسا ‏مدرن» و یا «موج سوم اطلاعاتی» و «انقلاب سوم صنعتی» میدهند، امّا اگر ‏همه‌ی این نامگذاری‌ها را بدقت بشکافیم مشاهده می‌کنیم که تفاوت آنها در ‏شکل است و نه در محتوا و ماهیت.‏
به عبارت دیگر، تحت همه‌ی این عناوین، مالکیت وسائل تولید (و ‏طبیعت) و در نتیجه کنترل اهرم‌های اقتصادی، سیاسی، نظامی، امنیتی و ‏بویژه فرهنگی و دستگاه‌های ارتباط جمعی، یعنی اهرم‌های تعیین کننده ‏سرنوشت بشریت در دست اقلیت بسیار کوچکی باقی میماند و اکثریت جامعه ‏بشری (کارگران و زحمتکشان) باید نیروی جسمی و فکری خود را بصورت ‏یک کالا مطابق ارزش بازار به این اقلیت بفروشند تا بتوانند به حیات خود ‏ادامه دهند ـ البته چنانچه این شانس را داشته باشند که نیروی کارشان ‏خریداری داشته باشد.‏
‏«به سخن دیگر، شیوه بیرون کشیدن کار اضافی تولیدکنندگان واقعی ‏نعم مادی و معنوی ـ یعنی اکثریت جامعه بشری ـ و تصرف‌اش توسط اقلیتی ‏کوچک بی کم و کاست سر جای خود میماند و انگیزه‌های بنیانی این نظام ‏که هدف تولید در آن، نه رفع نیاز انسان بلکه کسب سود حداکثر و انباشت ‏سرمایه است نیز دست نخورده باقی میماند، و این انگیزه‌ها همه‌ی امور ‏جامعه را ـ از کار و اشتغال گرفته تا ریزترین امور فرهنگی، هنری، اخلاقی، ‏خانوادگی، آموزشی و رفتار اجتماعی ـ زیر تابعیت دائم و شبانه روزیِ اوج و ‏نزول بورس‌های سهام عمده و سود انحصارات عظیم فراملیتی قرار میدهد.... ‏اینان انواع دلداری‌ها را به ما میدهند و می‌گویند: ‏
ـ سرمایه‌داری در گذشته همیشه راه حلی پیدا کرده و اکنون نیز پیدا ‏خواهد کرد؛
ـ گردانندگان نظام و کنترل کنندگان اهرم‌های قدرت بالاخره سر عقل ‏خواهند آمد، راه حل عقلائی پیدا خواهند کرد و نخواهند گذاشت فاجعه ‏صورت گیرد،
‏- دخالت انسانها در امور اقتصادی موجب توتالیتاریسم و استالینیسم ‏خواهد شد و بهتر همان که سرنوشت طبیعت و انسان در دست «دست ‏نامرئی» بازار رها شود تا «دست مرئی» دولت؛
‏- «انقلاب سوم صنعتی»، «موج سوم اطلاعاتی» و پیشرفت‌های ‏سرسام‌آور علمی ـ تکنولوژیک سرانجام بشریت را از این مخمصه رها خواهد ‏کرد و جای نگرانی نیست؛
ـ بهرحال نمی‌شود در این مورد دخالت کرد و بهتر آن که سرنوشت ‏آینده را به دست قضا و قدر و از ما بهتران بسپریم و بی‌جهت خود را دچار ‏ناآرامی امروز برای آینده نامعلوم نکنیم چرا که مسائل جهان قابل پیش‌بینی ‏نیست. اقدام به این پیش‌بینی‌ها کار مشتی آدم «سیستم ساز» چون دیدرو و ‏هولباخ یا هگل و مارکس است که ما را گرفتار «روایات اعظم» ‏‎(Grand ‎Narrative)‎‏ خود کرده‌اند. بهتر همان که به مسائل جامعه مورد به مورد و ‏بطور روزمره برخورد کنیم و صحبت‌های پرطمطراق چون «آینده بشریت» و ‏امثالهم را رها کنیم.»(2)‏
حال برای محک زدن به صحت و سقم این تسلیم شدگان به نظام حاکم ‏لازم است به آمار و ارقام صادره از سوی خود نظام متوسل شویم.‏
‏«در سالهای پایانی قرن بیستم از یکسو برخی شرکتهای انحصاری دارای ‏چنان تکنولوژی هستند که توانائی از میان بردن محدودیت‌های مکانی، ‏مرزهای ملی، زبانی، سنن، عادات و ایدئولوژی‌ها را دارند»(3) امّا از سوی ‏دیگر دولتهای محافظ و مدافع این شرکتها در کشورهای «متروپل‌‌« هر روز ‏گسترده‌تر و نظامی‌تر می‌شوند و دروازه‌های خود را بروی کالاهای دیگر ‏کشورها تنگ‌تر می‌کنند. از این رو «جهانی شدن سرمایه» حرکتی است ‏یک‌جانبه که هدف آن باز کردن سرزمین‌های هر چه بزرگتری از جهان سوم ‏بروی حرکت هر چه آزادتر خود، «جهان سومی» کردن بخشهای هر چه ‏وسیع‌تری از جهان (بویژه سرزمین‌های شوروی سابق و اروپای شرقی) و ‏تنگ‌تر کردن دروازه‌های خود بروی فرآورده‌های دیگر کشورها از سوی دیگر. ‏بی‌جهت نیست که اگر مفهوم ناسیونالیسم را بروی دیگر کشورها، «مفهومی ‏قدیمی» و عقب مانده می‌بینند، امّا خود بیش از هر جای دنیا پرچم ملی بکار ‏میبرند، کودکان دبستانی خود را هر روز صبح به دعا برای «وطن» وامیدارند ‏و هر مسابقه ورزشی را با سرود ملی آغاز می‌کنند.‏
‏«جهانی شدن سرمایه چنان «تقسیم کار جهانی» بوجود آورده که در آن ‏‏«مردم فیلیپین باید تنباکوی ارزان به امریکا بفروشند و سیگار را با بهائی ‏چندین برابر از آن کشور بخرند. دهقانان مکزیکی باید سیب زمینی را کیلوئی ‏‏10 سنت به شرکت پپسی کولا بفروشند و چیپس را از همان شرکت کیلوئی ‏‏10 دلار خریداری کنند و دهقانان برزیلی شکر را کیلوئی 15 سنت به آنان ‏بفروشند و به صد برابر قیمت بصورت کوکاکولا و شکلات بازخریدش ‏کنند.»(4)‏
در چنین دنیائی نتیجه هزاران ساعت کار یک قالی‌باف ایرانی و هندی با ‏ده‌ها ساعت کار در کارخانه جنرال موتورز مبادله می‌شود. ‏
در چنین دنیائی: «هر روز بیش از پیش، سرنوشت آنچه مردم دنیا باید ‏به مصرف تغذیه خود برسانند از دستشان خارج شده و توسط انحصارات ‏فراملّی تعیین می‌شود و صدها میلیون کشاورز در سراسر جهان مواد اولیه ‏غذائی را کشت، برداشت، تهیه و آماده و بسته‌بندی می‌کنند امّا مزدشان ‏کفاف خرید غذای کافی برای خود و فرزندانشان نمی‌دهد و تنها میتوانند ‏کوکاکولا با تکه‌ای نان یا بسته‌ای چیپس سیب زمینی بخورند.(5)‏
در چنین دنیائی: ‏
‏«صدها میلیون نفر دچار چنان کمبود پروتئین هستند که در بسیاری ‏موارد رشد جسمی و فکری اطفال را از میان میبرد و نه تنها اِشکال در ‏فراگیری بوجود می‌آورد بلکه لطمات مغزی غیر قابل جبرانی به آنها وارد ‏می‌کند.»(6)‏
در چنین جهانی:‏
‏«5/4 (چهار پنجم) قدرت خرید جهانی در کشورهائی متمرکز است که ‏تنها 4/1 (یک چهارم) جمعیت جهان را در بر میگیرند.»(7) چرا؟ چون «در ‏سال 1970 با بالا رفتن بهای نفت، هیئت حاکمه امریکا با سفارش کیسینجر ‏به این نتیجه رسید که از مواد غذائی بعنوان اسلحه‌ای علیه کشورهای دیگر ‏میتوان استفاده کرد. به این ترتیب با کمک‌های میلیارد دلاری خود به ‏کشاورزان امریکائی و گشودن دروازه‌های کشورهای جهان سوم به روی ‏محصولات کشاورزی ارزان خود، دهها میلیون دهقان «جهان سوّمی) را به ‏نابودی کشاندند و بسیاری از کشورهای آسیائی، افریقائی و امریکای لاتین را ‏نیازمند غله امریکا کردند.»‏
در چنین دنیائی: طبق گزارش عفو بین‌الملل، تجاوز جنسی و شکنجه ‏کودکان نه تنها در هند بلکه در سراسر جهان بطور گسترده‌ای در حال ‏افزایش است. آقای ‏Nair‏ به خبرنگار نیویورک تایمز می‌گوید: «سالهای سال، ‏هند بزرگترین دموکراسی خوانده می‌شد در حالیکه این تنها تصویری ‏دروغین بوده است. دادگاه‌ها هیچگاه عدالت را اجرا نمی‌کنند. پلیس و ‏نیروهای امنیتی بطور حساب شده و منظم به کشتار مردم و تجاوز جنسی به ‏اهالی می‌پردازند و در سلولهای زندان بطور منظم به زنان تجاوز می‌شود.»(8) ‏چنین صحنه‌هائی در کشوری وجود دارد که همین روزنامه به خوشحالی ‏فراوان گزارش میدهد «دوباره به جهان آزاد پیوسته و پپسی کولا و کوکاکولا ‏دوباره به آنان بازگشته‌اند.»(9)‏
امّا این تنها کشور هند نیست که در آن کار بردگی در حال گسترش ‏است. طبق گزارش یونسکو «تنها در تایلند دو میلیون فاحشه وجود دارد که ‏سن 000ر800 آنها زیر 14 سال است». طبق گزارش دیگری «نزدیک به ‏‏000ر10 پسر 6 تا 14 ساله در سریلانکا به فاحشگی کشانده شده‌اند و ‏مشتریان آنها تقریباٌ همه از اروپا و امریکا هستند» چرا که «اروپائیان و ‏امریکائیان برای گریز از بیماری ایدز بطور فزاینده‌ای بدنبال دختران و پسران ‏خردسال میگردند و از اینرو فروش دختران و پسران 8 تا 14 ساله بعنوان ‏فاحشه بطور وحشتناکی در حال گسترش است.»(10) طبق گزارش ‏مطبوعات چنین شرایطی در سراسر کشورهای جنوب و جنوب شرقی آسیا به ‏شکلی بسیار گسترده در حال افزایش است. همین منابع دلیل بنیانی این ‏وضع فاجعه‌بار را فقر و بی‌سامانی صدها میلیون انسان مسکون این مناطق ‏می‌بینند.‏
امّا اگر براستی بخواهیم دنیای رؤیائی نظریه پردازان نظام چون فردریک ‏فن هایک و میلتون فریدمن را دریابیم باید نگاهی به قاره افریقا بیاندازیم. ‏مردم امریکا در سالهای اخیر شاهد و ناظر مرگ تدریجی هزاران طفل ‏افریقائی که تنها پوست و استخوانی از آنها بر جای مانده بوده‌اند. آنچه هیئت ‏حاکمه امریکا به آنان القا می‌کند و در تبلیغات تجارتی بی‌پایان از سوی ‏کلیساها و «بنگاه‌های خیریه» نشان داده می‌شود، کیسه‌های خوارباری است ‏که «انسان دوستان» سفیدپوست امریکائی و اروپائی به این تیره‌بختان عطا ‏می‌کنند تا از گرسنگی نجات پیدا کنند. امّا آنچه از چشم این بینندگان ‏پنهان میماند زمینه‌های تاریخی و نقش اروپائیان از قرن 16 به بعد و بویژه ‏تسخیر نظامی افریقا در دو دهه‌ی پایانی قرن نوزدهم و نقش کنونی «تقسیم ‏کار جهانی» و «جهانی شدن سرمایه» است که تنها باید از لابلای برخی ‏مطبوعات به گوشه‌ای از این حقایق دست یافت.‏
جان دارنتون ‏‎(J. Darnton)‎‏ خبرنگار نیویورک تایمز در شماره‌های 19 تا ‏‏21 ژوئن 1994 آن روزنامه پرده از روی برخی از علل «فاجعه افریقا» بر ‏می‌دارد. گزارش اول این خبرنگار چنین آغاز می‌شود:‏
‏«افریقای سیاه با ششصد میلیون جمعیت، اکنون 15 سال است که ‏شرایط اقتصادی بغایت وخیمی را پشت سر می‌گذارد. به همین دلیل نیز نه ‏تنها شرایط اقتصادی و معیشتی مردم رو به وخامت رفته بلکه شرایط ‏بهزیستی و بهداشتی و آموزشی نیز سیر قهقرائی بخود گرفته است. همین ‏امسال بیش از 4 میلیون طفل پیش از رسیدن به سن 5 سالگی در این بخش ‏از جهان از بین خواهند رفت. بیش از یک سوم کودکان افریقای سیاه دچار ‏کم غذائی شدیداند.»‏
این خبرنگار سپس به شرح برخی از مشاهدات خود در کشور ‏Burkina ‎Faso‏ پرداخته و می‌نویسد «پسری را مشاهده می‌کنم که 24 ساعت پیش ‏متولد شد؛ وزنش کمتر از نیمی از وزن طبیعی است و بدین سبب مغز او ‏دچار نقص است. طفل در دستان پزشک در حال تشنج است.» بیمارستانی ‏که مورد بازدید خبرنگار قرار میگیرد فاقد داروست و بنابرین مریض‌ها باید ‏خود داروهاشان را تهیه کنند. بهای دارو در این کشور در همین اواخر دو ‏برابر شده است. دلیل این مسئله پائین رفتن ارزش پول این کشور در برابر ‏فرانک فرانسه است در حالیکه شرکتهای داروئی فرانسوی از ورود داروهای ‏بدون علامت تجارتی مخصوص که ارزان‌ترند جلوگیری می‌کنند.‏
جان دارنتون در گزارش خود ادامه میدهد: «درک مسائل بغایت سخت ‏افریقای سیاه بسیار ساده است؛ از آنجا که اقتصاد این کشورها در درجه اول ‏وابسته به کالاهای خام و اولیه چون کاکائو، قهوه، مس و غیره است و بهای ‏این کالاها از ابتدای سالهای دهه 1980 یکباره سقوط کرد بنابرین ضربات ‏خردکننده‌ای بر این کشورها وارد شد. مقاله روز بیستم ژوئن نیویورک تایمز ‏بقلم همان نویسنده زیر عنوانِ «در کشورهای فقیر افریقا، پس از دوران ‏استعمار، بانکها فرمانروائی می‌کنند» چنین آغاز می‌شود:‏
‏«اکنون قدرتهائی چون انگلیس و فرانسه که در سالهای دهه‌ی 1880 ‏افریقا را در اطاق‌های کنفرانس میان خود تقسیم کردند دیده نمی‌شوند. ‏امریکا و روسیه سالهای دهه‌ی 1960 و 1970 نیز در حال رقابت برای ‏گسترش نفوذ خود در افریقا نیستند. اکنون فرمانروایان واقعی افریقا بانک ‏جهانی و صندوق بین‌المللی پول هستند.... تنها نیروئی که در حال حاضر ‏ارزش واحد پول، میزان سرمایه‌گذاری‌ها، بودجه سالانه و خلاصه سرنوشت ‏اقتصادی و زندگی روزمره 600 میلیون افریقائی را تعیین می‌کند بانک ‏جهانی و صندوق بین‌المللی پول است... این دو بانک از طریق اتخاذ سیاستی ‏بنام «برنامه هماهنگ سازی ساختاری» ‏‎(Structural Adjustment)‎‏ اقتصاد ‏‏30 کشور افریقائی را زیر کنترل خود گرفته است».‏
نویسنده سپس برای نشان دادن عمق بحران غیرقابل تصور قاره افریقا ‏می‌نویسد: کافی است تنها به این واقعیت اشاره کنیم که در سال 1991 ‏درآمد ناخالص ملّی تمام کشورهای افریقای سیاه با 600 میلیون جمعیت ‏کمتر از درآمد ناخالص ملّی بلژیک با 10 میلیون جمعیت بوده است.... درآمد ‏ناخالص سرانه افریقائیان در طول سالهای دهه 1980 هر سال دو درصد ‏کاهش یافته و این رقم هنوز در حال کاهش است.... سهم افریقا از بازرگانی ‏جهانی در 15 سال اخیر بشدت کاهش یافته و اکنون تنها 2% بازرگانی ‏جهانی است». در ادامه می‌خوانیم: «آنچه بانک جهانی و صندوق بین‌المللی ‏پول برای درمان درد بیماری افریقا تجویز می‌کنند، کاهش ارزش واحد پول، ‏کاهش بودجه دولت، قطع سوبسید روی مواد مورد نیاز اولیه مردم بخصوص ‏مواد غذائی است. بار سنگین تمام این اقدامات بدوش مردم فقیر افریقا ‏می‌افتد... هدف بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول کاهش تورم و مساعد ‏کردن محیط برای سرمایه گذاری‌هاست».(11)‏
مونیک ایبودو ‏‎(M. Iboudo)‎‏ وکیل مدافع 27 ساله، نویسنده و مدافع ‏حقوق زنان در بورکینافاسو به خبرنگار نیویورک تایمز می‌گوید: «بانک جهانی ‏یک عفریت خطرناک است. این بانک همچون اختاپوسی، چنگال‌های خود را ‏بر بدن افریقا پیچانده و خون ما را می‌مکد. این بانک به مردم افریقا نه به ‏عنوان انسان بلکه بعنوان آمار اقتصادی می‌نگرد». ‏Tsa Tsu Taikata‏ مدیر ‏کل شرکت ملی نفت غنا به خبرنگار نیویورک تایمز می‌گوید: «آری، احساس ‏می‌کنیم که حق مالکیت و استقلال خود را از دست داده‌ایم. بویژه هنگامی ‏که مشاهده می‌کنیم بعضی از مأمورین بانک جهانی چگونه با ما رفتار ‏می‌کنند.» این خبرنگار سپس ادامه میدهد: «تمام این شرایط فاجعه‌بار در ‏حالی گلوی افریقا را می‌فشارند که این قاره دارای پربارترین منابع زیرزمینی ‏و روزمینی است. منابع عظیم نفت نیجریه، رگه‌های بی‌انتهای مس در زامبیا، ‏منابع بی‌پایان الماس در انگولا و بزرگترین گستره زمینهای حاصلخیز در ‏جهان (5ر2 میلیارد جریب) که تنها یک پنجم آن زیر کشت است.» ‏پژوهش‌های انجام شده نشان میدهد که با پیاده کردن برنامه‌های کنونی ‏بانک جهانی، حتی در بهترین شرایط، بیش از 40 سال طول خواهد کشید تا ‏سطح زندگی مردم افریقا به میزان سالهای دهه‌ی 1970 برسد.»(12)‏
‏* * *‏
و اینها همه تصویری کلی از اوضاع جهان در دهه‌ی 1990 یعنی دوران ‏‏«شکوفائی» اقتصاد امریکا، اوج‌گیری بورس سهام نیویورک، رهبری حزب ‏دموکرات در کاخ سفید و زمانی است که داد و فغان «حقوق بشر» و ‏‏«دموکراسی» بیل کلینتون سر به آسمان کشیده بود. امّا کل این غارت و ‏چپاول‌ها، چه از کشورهای «جهان سوم» و چه از کشورهای «آزاد شده» ‏شوروی سابق و اروپای شرقی قادر به حفظ این «شکوفائی» نبود.‏
برخی نظریه‌پردازان باهوش و لیبرال نظام ـ از جمله پال کروگمان، ‏رابرت رایش و لسترثارو ـ و یا دست اندرکاران وال ستریت (از جمله جان ‏کَسیدی و استیفن روچ) مدتها بود هشدار داده بودند که «رونق» بی سابقه ‏اقتصادی دهه‌ی 1990 (که 90% از تنعم آن نصیب 10% بالای جامعه شده و ‏در عوض 50% پائین جامعه ـ که صاحب سهامی نیستند ـ بازندگان واقعی آن ‏بودند) در درجه اول بدلیل رشد حباب‌وار بورس سهام و بالا رفتن ثروت ‏کاغذی و نه واقعی بسیاری از خانواده‌های امریکائی است که بر پایه آن نه ‏تنها پس‌اندازهای خود را خرج می‌کنند بلکه تا گلو زیر بار قرض رفته‌اند. با ‏این همه حتی فروپاشی اقتصاد «ببرهای کوچک» آسیا در سال 98-1997، ‏اعلام ورشکستگی دولت روسیه و روان شدن دولت‌های برزیل و آرژانتین ‏بسوی ورشکستگی برای قانع کردن نظریه‌پردازان اصلی نظام کافی نبود.‏
سقوط تدریجی بورس سهام نیویورک از ماه مارس 2000 آغاز شد و طنز ‏روزگار آن که، این سقوط از بورس ‏Nasdaq‏ که حاوی سهام شرکت‌های ‏تولید کننده آخرین وسائل الکترونیکی، سخت‌ابزار و نرم‌ابزار رایانه‌ای و وسائل ‏ارتباطی راه دور و خلاصه از آن شرکت‌هائی آغاز شد که «انقلاب اطلاعاتی» ‏و «موج سوم پساصنعتی» مرهون آنها بود. بورس ‏Nasdaq‏ در عرض دو سال ‏بعد بیش از دوسوم ارزش خود را از دست داد. سقوط بورس ‏Dow Jones‏ ‏‏(شامل 30 انحصار عظیم امریکائی) از ژوئن سال 2001 آغاز گردید و در دو ‏سال بعد نزدیک به 5/4 تریلیون دلار از ارزش خود را از دست داد. علاوه بر ‏آن همه‌ی شاخص‌های اصلی اقتصاد ـ تولید صنعتی، امید مصرف‌کنندگان به ‏آینده اقتصاد، رشد تولید ناخالص داخلی، میزان اشتغال ـ (بجز شاخص کار ‏ساختمانی)، همه پیش‌بینی حتمی ورود به بحرانی از نوع بحران 33-1929 می‌کرد.‏
نکته پراهمیت در طول همه‌ی این رویدادهای اقتصادی این بود که ‏برخلاف دوره‌های گذشته، سقوط بازار سهام و روند رو به پائین اقتصاد، به ‏دست‌کاری‌های پر تب و تاب آقای گرین سپن رئیس بانک مرکزی و کاهش ‏نرخ بهره بانکی از 6% به کمتر از 2% پاسخ نمی‌داد چرا که مشکل بنیادی ‏اقتصاد نه قدرت خرید مردم بلکه افت شدید سرمایه‌گذاری در وسائل تولید ‏بدلیل وجود مازاد ظرفیت تولیدی بوجود آمده در سالهای پرالتهاب دهه‌ی ‏‏1990 بود. این تصویر کلاسیک و «قدیمی» مرحله رکود اقتصادی داد و هوار ‏‏«انقلاب اطلاعاتی» و «اقتصاد نوین» را در گلوی تبلیغ کنندگان آن خفه کرد.‏
عامل پراهمیت دیگری که پیش از واقعه 11 سپتامبر موجب وحشت ‏گردانندگان رژیم گردید این بود که برای نخستین بار در 60 سال اخیر تمام ‏بخشهای جهان (به استثنای چین) دچار افت اقتصادی، رکود یا بحران عمیق ‏بودند. گسترش سریع تجارت جهانی در چند دهه‌ی پیش نیز از سال 1995 ‏رو به کاهش گذاشته بود.‏
واکنش برق‌آسا و جنون‌آمیز هیئت حاکمه امریکا در قبال واقعه 11 ‏سپتامبر را باید در پرتو این پیش‌زمینه‌های اقتصادی ـ سیاسی دید. اگر به ‏تاریخ اقتصادی کشورهای اصلی سرمایه‌داری ـ به ویژه امریکا ـ در طول قرن ‏بیستم نگاه کنیم مشاهده می‌کنیم که جنگ به عنوان داروئی مؤثر برای ‏علاج رکود و بحران اقتصادی نقش اساسی بازی کرده است.‏
از دیدگاه هیئت حاکمه این کشورها، جنگ دو پیامد بسیار پراهمیت ‏دارد، یکی سیاسی و دیگری اقتصادی. با آشکار شدن بحران اقتصادی، تضاد ‏میان کار و سرمایه رو به اوج می‌گذارد و امکان «ناآرامی» اجتماعی بالا ‏می‌رود و کل نظام در معرض خطر انقلاب قرار می‌گیرد. اعلام جنگ و حالت ‏فوق‌العاده علیه دشمن خارجی موجب بالا گرفتن حس وطن پرستی، به ‏اهتزاز در آمدن پرچم ملی و در نتیجه وحدت و بسیج مردم به دور هیئت ‏حاکمه موجود علیه دشمن خارجی می‌گردد. بدین سان جنگ ابزار قدرتمند ‏سیاسی برای سرپوش گذاشتن بر تضادهای داخلی و نارضائی عمق گیرنده ‏اجتماعی است. از نظر اقتصادی جنگ موهبتی برای درمان موقت اُفت و ‏رکود اقتصادی است. چرا؟ چون اقتصاد جنگی با میلیتاریزه کردن اقتصاد ‏سطح تقاضا را بالا نگه می‌دارد ـ منتها نه تقاضا برای نیازهای واقعی مردم ‏بلکه برای فراورده‌های نابودگر.‏
اصرار کل هیئت حاکمه امریکا به فرستادن افراد کینه‌توز و جنگ افروزی ‏چون دیک چینی و جورج دبلیو بوش به کاخ سفید را باید در پرتو شرایط ‏فوق دید. و در پرتو این رویدادهاست که باید دید چرا دولت امریکا حمله به ‏‏«مرکز تجارت جهانی» را نه جنایت علیه مردم امریکا یا جنایت علیه ‏بشریت بلکه جنگ علیه امریکا خواند.‏
نیویورک تایمز در صفحه اول بخش اقتصادی روز 22 سپتامبر 2001 ‏خود می‌نویسد: ‏
‏«هنگامی که بورس سهام نیویورک پس از حمله به «مرکز تجارت ‏جهانی» دوباره آغاز به کار کرد، سهام شرکت‌های اسلحه سازی امریکا که ‏پنتاگون مشتری اصلی آنهاست سر به آسمان کشید. یکی از سودبرندگان این ‏واقعه شرکت ‏Raytheon‏ سازنده موشک‌های تاماهاک است که از رزمناوهای ‏امریکا پرتاب می‌شود». در ادامه مقاله می‌خوانیم: «پنتاگون با اعلام حالت ‏فوق‌العاده و جنگ، در حال تهیه فهرستی از سلاح‌های پیشرفته است و در ‏نتیجه شرکت‌های غول‌آسائی چون لاکهید ـ مارتین و ‏L3‎‏ (سازنده وسائل ‏الکترونیک هواپیماهای جنگی) سودبرندگان اصلی حمله به برج‌های دوقلو ‏هستند. اگر این حمله سهام دیگر شرکت‌ها را پائین آورد، آینده مجتمع ‏نظامی ـ صنعتی نسبت به چند سال گذشته بهبود چشمگیری پیدا کرد.»‏
هیئت حاکمه امریکا برای جلوگیری از فروپاشی اقتصاد، علاوه بر آغاز ‏جنگی بی‌پایان و بی‌مرز زیر عنوان «جنگ با تروریسم» شگرد دیگری بکار ‏برد که آن هم کاهش بی سابقه نرخ بهره بانکی تا حد 1% بود. بدین ترتیب از ‏سال 2002 به بعد نه تنها اقتصاد جنگی رونق گرفت و پیمانکارهای بیشمار ‏کارخانجات اسلحه سازی کسب و کارهای متعدد دیگری را به فعالیت انداخت ‏بلکه بخش عظیمی از پول و ثروت مردم متوجه ساختمان سازی و خرید ‏املاک و خانه شد. بخش خانه سازی از سال 2002 رونق کم سابقه‌ای پیدا ‏کرد و قیمت خانه و املاک سر به آسمان کشید. نتیجه آنکه میلیونها ‏امریکائی این بار بسوی وام گرفتن و خرید خانه روی آوردند و با بالا رفتن ‏قیمت خانه‌هاشان وام‌های باز هم بزرگتری برای انواع خریدهای دیگر گرفتند ‏غافل از آنکه چه خطراتی در انتظار آنها خواهد بود. امّا نرخ بهره بانکی ‏نمی‌توانست در آن حد پائین بماند چرا که تزریق مقادیر عظیمی اسکناس از ‏سوی بانک مرکزی امریکا برای تأمین بودجه جنگی و بالا رفتن سرسام‌آور ‏
بودجه نظامی موجب تورم قیمتها شد و بانک مرکزی لاجرم پا بپای تورم ‏می‌بایست نرخ بهره بانکی را افزایش دهد. و از اینجا بود که با بالا رفتن ‏
اقساط ماهانه‌ای که این میلیونها نفر می‌بایست به بانکها می‌پرداختند ـ و ‏بانکها نیز با فریب، اقساط آنها را در سالهای اول پائین نگه داشته و به تدریج ‏یا یکباره بالا برده بودند ـ از پرداخت اقساط خود باز مانده و ناچار خانه‌هائی ‏را که بخش بزرگی از ثروت خانواده در آن سرمایه‌گذاری شده بود از دست دادند.‏
اکنون که ماه سپتامبر 2007 را می‌گذرانیم گزارش روزنامه‌ها و آمار ‏دولتی نشان می‌دهد که شمار خانه‌های ضبط شده توسط بانکها سر به ‏میلیونها می‌زند و تمام پیش‌بینی‌ها نشان از شدت‌گیری این پروسه دردناک ‏در ماها و سالهای آینده دارد.‏
فروپاشی حباب خانه سازی و اعلام ورشکستگی میلیونها خانواده ‏امریکائی، بازارهای مالی امریکا ـ و بدنبال آن بازارهای مالی جهان ـ را با ‏تلاطم تازه‌ای روبرو کرده و اقتصاد امریکا را در معرض رکود یا بحران دیگری ‏قرار داده است.‏
ادامه جنگ در عراق و افغانستان ـ علیرغم مخالفت اکثریت بزرگ مردم ‏امریکا ـ و تهدید نظامی امریکا علیه ایران و گسترش جنگ در سراسر منطقه ‏خاورمیانه و بطور غیرمستقیم علیه چین و روسیه و آغاز دور دیگری از ‏مسابقه تسلیحاتی در سراسر جهان در پرتو رویدادهای اخیر باید دیده شود.‏
از آنجا که نظام سرمایه نه سرزمین جدیدی برایش مانده که تسخیر کند ‏ـ چرا که اکنون با «جهانی شدن سرمایه» تمام زوایا و گوشه و کنارهای ‏جهان را تسخیر کرده است ـ و نه اختراع دوران سازی نظیر اختراع ماشین ‏بخار، راه آهن و اتومبیل در افق آن دیده می‌شود، تنها مفرّ و راه برون‌رفت از ‏بحران را در افزایش سرسام آور بودجه جنگی، به راه انداختن جنگ و نابودی ‏کشورها (با هدف «بازسازی» یا آنچه «تخریب سازنده» ‏Constructive ‎Destruction‏ می‌نامند) و در نتیجه نابودی محیط زیست، کشتار مردم و ‏فاشیستی کردن فضای سیاسی در امریکا و کشورهای «پیشرفته» ‏سرمایه‌داری می‌بینند. به سخن دیگر نظام سرمایه به مرزهای نهائی خود ‏رسیده و دستخوش بحران ساختاری است و در این شرایط دو گزینه پیش ‏پای بشریت گذاشته است: یا نظام بشریت را به سوی بربریت خواهد برد و یا ‏بشریت این نظام را از پیش پای خود بر خواهد داشت و به جامعه‌ای انسانی ‏دست خواهد یافت.‏ 
  ‏7/ سپتامبر/2007‏

پانویس‌ها:‏
‏1-‏ در دفاع از دیدگاه مارکس، نوشته مرتضی محیط، انتشارات ‏سنبله، هامبورگ، تیرماه 1378، ژوئیه 1999، صفحات 82-81.‏
‏2-‏ همانجا، صفحات 7-5.‏
‏3-‏ Richard Barnet, John Covanagh: “The Global ‎Dreams”, Simon & Schuster, 1994, p.14.           ‎
‏4-‏ همانجا، صفحه 206.‏
‏5-‏ همانجا، صفحه 211.‏
‏6-‏ Human Development Report, 1992.  ‎
‏7-‏ ریچارد بارنت، صفحه 176.‏
‏8-‏ نیویورک تایمز، 8 ژوئن 1992، صفحه 83.‏
‏9-‏ نیویورک تایمز، 29 مارس 1992.‏
‏10-‏ ‏ نیویورک تایمز، 9 آوریل 1993، صفحه 83.‏
‏11-‏ ‏ نیویورک تایمز، 20 ژوئن 1994، صفحه اول.‏
‏12-‏ ‏ همانجا. ‏
‏*‏