به عادت مألوف شب های ‏تابستان، همه در حیاط بزرگ و پر درخت خانه پدری در خواب بودیم. مادر ‏بزرگ , اما , مانند همیشه کمی پیش از وقت اذان صبح بیدار شده و گوش به ‏زنگ بود. آنچه این بار او را از جایش بر خیزاند ,  اما ,صدای بانگ اذان نبود ؛ ‏همهمه ای در کوچه و صداهایی بی موقع و نا آشنا موجب گشته بود تا او به ‏سان اسب تیز هوشی خطر را حس کند. آخر او از وضعیت من و آن  خطری ‏که اکنون در کمین من و دوستانم بود به خوبی با خبر بود. همین شب پیش ‏بود که با تحلیل وضعیت جدید پس از حادثه تروریستی بمب گذاری در دفتر ‏مرکزی حزب جمهوری اسلامی  و کشتار بسیاری از رهبران جمهوری ‏اسلامی، با پسر عمو و رفیقم، کوروش، تصمیم گرفته بودیم تا با آماده کردن ‏مکان های تازه ای، از یکی دو شبِ آینده، شب  را در خانه های برخی ‏خویشان به صبح برسانیم. مادر بزرگ نیز، مانند اغلب اوقات با شنیدن ‏گفتگوی ما با نگرانی بر احتیاط بیشتر تاکید کرده و از ما می خواست "برای ‏خاطر خدا و برای سلامتی خودمان هم که شده" دست از کارمان بداریم. او ‏می گفت "شما را نه هوش است و نه گوش است". پیرزن پر بیراه هم نمی ‏گفت.  در آن شب نیز، ما چشم آتشین در خواب کردیم، او را اما، چشم و دل ‏برای ما کباب بود و در خواب نمی رفت. باری، در آن نیمه شب، او مرا ‏سراسیمه بیدار کرد و از من خواست بی درنگ با پوشیدن تن پوش خود از ‏راه دیوار، که خانه ما را از خانه  یکی از خویشان جدا می کرد،  با عبور از ‏خانه بعدی و سپس باغچه پس پشت، گریخته و خود را به جای امنی رسانم. ‏من، که خطر را به خوبی از برق چشمان وحشت زده مادر بزرگ در آن نیمه ‏شب تابستانی دریافته بودم، از جایم جسته و با پوشیدن لباس از همان راهی ‏که مادر بزرگ ترسیم کرد، گریختم.  به شهر بزرگ شیراز رفتم، با خود گفتم ‏که "در انبوهی شهرم کِه بیابد؟" روزهای بعد، و پس از نخستین تماس با ‏خانواده، با خبر شدم که مأموران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در آن شب ‏لعنتی برخی از افراد وابسته به گروه های سیاسی از جمله کوروش را دستگیر ‏کرده اند. پس از آن، یک سال و اندی را دور از خانه پدری با دربدری،  ‏زندگی در خانه های نیمه سری -  نیمه تیمی، در بیم دستگیری و امید و ‏آرزوی پیروزی، به سر بردم.  چند ماهی پس از گریختن من، دکتر کوروش ‏کیانی  را در کازرون تیر باران کردند. از شنیدن خبر شوکه شدم. کوروش، در ‏آخرین نامه اش از زندان، پیغام داده بود می تواند از زندان کازرون بگریزد، اما ‏چون محتملا حبس کوتاهی خواهد گرفت به خطر کردن آن و پیچیده کردن ‏پرونده هم بندی هایش نمی ارزد. در آن دوران، ارتباط با خانواده  به ندرت و ‏تنها از رهگذر دادن پیامی و درودی از راه دور انجام می گرفت. از تلفن در ‏شهر کوچک ما هنوز خبری نبود، اینترنت و پست الکترونیکی، نیز. در آن ‏زمان تازه داشت از در وزارت دفاع ایالات متحده به میان مردم آنجا می رفت.  ‏سرانجام، اما، شتر ِ دستگیری و بازداشت فعالین سیاسی گروههای سیاسی ‏ضد جمهوری اسلامی، در سال یک هزار و سیصد و شصت و یک در کنار ‏خانه من نیز خوابید.  ‏
پنج شش ماهی از دوران بازداشت و بازجویی های نخستین می گذشت، ‏اما همچنان من از خانه، و اهل خانه از من، بی خبر بودیم. از زمان ِ محتمل ِ ‏ملاقات، نیز خبری نبود. شنیده ها حاکی از آن بودند که تا پایان بازجویی ها ‏از دیدار با خانواده و کسان خود منع خواهم بود. بر کسی نیز آشکار نبود که ‏باز جویی ها کی به سر خواهد رسید. بازداشتگاه کوچکی از آن ِ سپاه ‏پاسداران و در یکی از خیابان های مرکز شهر اصفهان، در نزدیک ساحل ‏زیبای زاینده رود،  قرار داشت. از آن همه زیبایی و طراوت، البته ما  را بهره ‏ای نبود. بخش مردان بازداشتگاه، دارای راهروی ِ بالنسبه درازی بود که 10 ‏اتاق در دو سوی آن،  بندی ها را در خود جای داده بود. من در اتاق ته ِ این ‏
راهروی، همراه با چهار نفر دیگر به سر می بردم. این اتاق از سوی زندانیان و ‏برخی از زندانبان ها، اتاق ِ "بزرگان اهل تمیز" نام گرفته بود. به جز یک نفر، ‏
همه افراد این اتاق از متهمین درجه نخست گروه سیاسی خود  در آن شهر و ‏در آن روزها بودند. من مسئول سیاسی راه کارگر اصفهان، حسن مقتدر ‏مسئول ِ موقت بخش ایران  ماندهِ گروهِ سهند، صدر الله تاج میر ریاحی، از ‏مسئولین "اتحادیه کمونیست ها" در اصفهان، و ساسان  امیر احمدی از ‏فعالین بالنسبه مهم - و زنده مانده -  سازمان مجاهدین خلق در این اتاق به ‏سر می بردیم.  از گروهی که من به آن تعلق داشتم،  تقریبا بیست نفری، ‏مرد و زن در بازداشتگاه بودند. بردار ِ کوچک  و دختر عمویم نیز در میان آنها ‏بودند، و این بر تنگی زندان و هراس آن، برای من، می افزود. دوران ِ نخستین ‏و سخت بازجویی،  سپری گشته بود. همه ما، بنا بر آن مَثل معروف:  آرد مان ‏را بیخته و الک خود را آویخته؛ یا به گفته بازجویان "تخلیه اطلاعاتی" شده ‏بودیم. به گمانم، در هفتمین  ماه  ِ بازداشت ِ مان  خبر رسید که "آمد بهار ِ ‏جانها، ای شاخ تر به رقص آ، از پا و سر بریدی، بی پا و سر به رقص آ". آری، ‏خبر رسید که دیداری با خانواده در راه است. کمی پیش از آن به ما اجازه ‏داده بودند تا از طریق پیغام و تلگراف اهل خانه را از وضع و روز خود با خبر ‏سازیم. شور و شوق وصف ناشدنی در دل داشتم. بیش از دو سال از زمانی می ‏گذشت که شبانه از خانه گریخته بودم. تا آن زمان هنوز نتوانسته بودم روی ِ ‏چونان ماه مادر و چشمان پر مهر و امید پدر را ببینم. در زندان بود که در ‏یافتم چقدر آنها را دوست دارم ؛ "به میان حبس ناگه قمری مرا قرین شد/ ‏که فکند در دماغم هوسش هزار سودا".  نی، دریافتم چقدر به آنان نیازمندم؛ ‏و چگونه قدر ِ با آنها بودن را نمی دانسته ام. اینک، اما دلم برای آنها چنان ‏تنگ گشته بود که براستی بی تابی می کردم. ‏
از دیگر بندی ها شنیده بودم که ملاقات با خانواده، به سبب آنکه در این ‏بازداشتگاه کوچک تجهیزات لازم سالن ملاقات تلفنی با دستگاه شنود  ‏موجود نیست، حضوری خواهد بود. البته، یکی از نگهبانان نیز در ملاقات ‏حضور خواهد داشت، اما آن مایه نگرانی نبود. قرار نبود با خانواده جز گفت و ‏شنود عادی، سخنی دیگر بگویم. دیدن آنها، شنیدن صدای گرم آنها و لبخند ‏شیرین آنها، قرار بود به من جانی دیگر دهد و بی رمقی و هول و هراس ‏زندان را دمی از من بزداید.‏
یکی دو روز پیش از دیدار، بنا به رسم معمول زندان، هر کس در کار ‏آماده شدن برای آن است. می باید که بهترین لباس را برتن کرده و تا حد ‏امکان سر و صورت را چنان پیرایش داده که جز امید و شادابی  پیامی دیگر ‏به دیدار کنند گان نرساند. بر خلاف امروزه  و دوران ِ اینترنت، در آن ایام قرار ‏نبود در چنین دیداری از شکنجه و هول و هراس چیزی بر لب برانیم.  کس ‏نمی خواست تا  شیرینی یک دیدار کوتاه را با  گزارش سختی ها تلخ کند. ‏دوران بسیار سخت و هراس آلودی بود، زندانی شدن در آن دوران، و متهم ‏شدن به عضویت یکی از گروههای "محارب یا محلد"،  فاصله ای با "مفسد ‏فی الارض" شدن و سپس راهی میدان تیر باران شدن نداشت.  بنابراین، ‏هیچکس از بندی ها نمی خواست تا  دیدار خود را، پس از این همه انتظار،  ‏به هراس همه جا گستر ِ آن دوران آلوده کند. تلاش ِ هر کدام از بندی ها، ‏اما، بر آن بود تا برای دمی کوتاه، خود و دیدار کنند گان را از آن فضای ِ ‏ترسناک دور سازد. ‏
نمی دانم شبی را که در بامداد ِ آن می بایست به دیدار خویشان ِ خود  ‏روم، چگونه به صبح رساندم.  شب به نظر بس روشن می رسید، به ستارگان، ‏که می دانستم در پهن دشت آسمان دور از چشمان بندی ها می درخشند، ‏گفتم "مه با من است امشب".  همین قدر به یادم مانده است تا پاسی از ‏شب خوابم نبرد، نیز, می دانم  پیش از آن هیچگاه این همه آهنگ اذان ‏صبح، که با بلند گو پخش می گشت، موجب شادمانی ام نشده بود. به آن می ‏اندیشیدم که چگونه از پانزده دقیقه وقتی که برای دیدار به هر کدام از بندی ‏ها داده بودند, به بهترین وجهی استفاده کنم. بامدادان با حالی دگر از جای ‏برخاستم. در اتاق شور و حالی بر پا بود , همینطور در همه اتاق های دگر, ‏شور حال من که برای نخستین دیدار خود را آماده می کردم از همه بیشتر ‏بود. در اتاق ما  حسن مقتدر ملاقاتی نداشت ؛ این کمی از شور ما می کاست ‏‏, دست کم نمی گذارد تا هیجان خود را آشکار سازیم. حسن، که هم بندی ‏بسیار دوست داشتنی و با معرفتی بود، از اهالی روستا های دور دست ‏آذربایجان بود. او هنوز نتوانسته بود با خانواده خود ارتباط بر قرار کند. ‏سرانجام ساعتی بعد، نگهبانی به ما خبر داد تا پشت درب اتاق در یک صف ‏به انتظار بایستیم. پس از دقایقی چند، درب اتاق باز شد و به هر کدام از ما ‏چشم بندی دادند تا بر چشمان خود گذاشته و آنرا ببندیم. ما می دانستیم ‏هر گونه جابجایی در بازداشتگاه و هرگونه گفتگو و بازجویی می باید  با ‏چشمان بسته باشد. من فکر می کردم قرار است با چشمان بسته از نقاط ‏داخلی بازداشتگاه بگذریم و سپس پیش از دیدن خویشان چشم بند ها را ‏بداریم. همه ما در یک صف شده و با گذاشتن دست خود بر شانه فرد پیش از ‏خود، آماده عزیمت شدیم. من جلودار صف بودم و یکی از نگهبانان چوبی در ‏دست ِمن گذاشت  و با کشیدن آن , همه ما به حرکت درآمدیم. من ‏خوشحال بودم که جلو داری صف , این امتیاز را به من خواهد داد تا از دور، ‏و پیش از نزدیک شدن , دیدار کنند گان را ببینم. با خود  شعر مولانا را ‏زمزمه می کردم: پایان جنگ آمد، آواز چنگ آمد. یوسف زه چاه آمد، ای بی ‏هنر به رقص آ.  ‏
برخلاف خوش بینی من، اما نگهبانان، صف ما را با چشمان بسته، در ‏حالیکه دست بر شانه همدیگر گذاشته و بسان نابینا ها با تامل و تردید گام ‏بر میداشتیم، تا یک میدان کوچک باز، که خانواده ها در آن در انتظار ما بی ‏تابی می کردند , پیش بردند. برخلاف تصور نخستین ِ من، جلو دار شدن از ‏بخت ِ بد ِ من بود. من نمی دانستم در همان نخستین لحظاتی که خانواده ام ‏مرا از دور، به سان کوری که عصا کش کوران دگر است، دیده اند با تداعی ‏صف کسانی که برای تیر باران برده می شوند , چه حال و روزی یافته اند. ‏دمی بعد , هنگامیکه فرمان رسید چشم بند از چشم بداریم , من گروهی ‏وحشت زده و بیمناک را دیدم.  با دقت بیشتر در میان دیدار کنند گان، که ‏به صورت گروههای کوچک با فاصله اندکی از هم ایستاده بودند،  در میان  ‏دو سه تا از زنان که در حال  غش کردن و شیون بودند , مادرم را شناختم. ‏خواهرم او را در آغوش گرفته تا از بر زمین افتادن او جلوگیری کند. نمی ‏دانستم به نیم خنده های خواهرم نگاه کنم یا به چهره وحشت زده و گریان ‏مادر. همه نقشه ما , برای دیداری  گرم و خندان  و داد و ستد ِ امید و شادی ‏‏, به یکباره نقش بر آب شده بود. هنوز بر این گمان خود هستم که بی دقتی ‏از سوی نگهبانان و مدیریت زندان موجب آن کار شد  و قصدی در کار نبود.  ‏کوشیدم با لبخند ها و خنده های مدام و شوخی  آنان را آرام سازم.  می ‏دانستم با چه امیدی ششصد – هفتصد کیلومتر راه را با اتوبوس آمده اند تا  ‏با دیدن من و برادرم کمی از هراس دو سال گذشته را بزدایند. هراسی که ‏نشانه آن را در چهره های آنان به خوبی دیدم. از دیدن پدرم یکه خوردم؛ پیر ‏مردی کامل شده بود. گویی بیست سالی می شد او را ندیده بودم. دستگیری ‏خواهر بزرگم، که آموزگار سرشناس و محبوب بهداشت ِ مدارس شهر کوچک ‏ِ ما بود , او را در هم شکسته بود. او به من گفت ,  در میان ما عشایر , تاب  ِ ‏پسر در بند داشتن، بس آسان تر از تاب ِ دختر در بند دیدن است. او راست ‏می گفت. با این همه اما، در آخرین دقایق، امید و دلگرمی جای ترس و بیم ‏را گرفت. مادرم گفت تلاش ها در کار کرده اند تا خطر مرگ را از ما دور ‏سازند. در آن زمان محکومیت به حبس ابد برای اغلب خانواده ها خبر ‏شادمان کننده ای بود. او گفت راهی قم خواهد شد تا با واسطه کردن یک ‏روحانی خوش نام و سرشناس محلی به دیدار آیت الله منتظری رود. آیت الله ‏‏, در آن زمان پناه بی پناه ها بود. همچنین به من گفت، پول بالنسبه ‏هنگفتی فراهم خواهند کرد تا بتوانند با رشوه دادن کاری برایم انجام دهند. ‏به آنها دلداری دادم و گفتم به نظر می رسد گروه ما چون در جنگ مسلحانه ‏نبوده است کمی وضعیت بهتری دارد. همچنین،  به آنها گفتم من در دادگاه ‏از مواضع خود دفاع نخواهم کرد و کار را سخت تر از آنچه هست نخواهم ‏کرد. ملاقات پایان گرفت؛ به رغم یک آغاز بد , اکنون , اما ,  دریافته بودم ‏چقدر آن دیدار برای من , و آنها نیز،  لازم بود. هنوز , پس از گذشت بیست ‏و پنج سال , شیرینی آن دیدار به قوت خود باقی است.     ‏

‎*‎