در چهار قفسه کتابخانه ام کتابهای مربوط به زندان، تنگ هم جا گرفته ‏اند. بزرگ و کوچک و هر یک به رنگ و تصویری. گرچه حکایت همگی زندان ‏است، اما هر کتاب تجربه ای ویژه و منحصر به فرد است. بیشترشان را ‏خاطرات زندان تشکیل می دهد. موضوع آنها دنياى پر راز و رمز زندان است. ‏نویسنده شان چيزهايى را تجربه كرده و از سر گذرانده است كه ديگران به ‏سختى مى‌توانند تصورى از آن داشته باشند. آنها با روايت خود حادثه اى – ‏خواه حادثه اى كه بيرون از راوى اتفاق افتاده و خواه رويدادى يا احساسى ‏درونى‌ـ را كه سپرى شده و تنها نقشى از آن در حافظه مانده است، بازسازى ‏مى كنند. با عبور از زمان ومكان، گذشته را براى مخاطب خود به زمان حال ‏مى آورند.‏
‏ در درون هر یک از این کتابها دو انسان نشسته اند: یکی آن زندانی ‏دیروز است که حالا در خاطره ماندگار شده  و دیگری راوی امروز. راويان با ‏نقل خاطرات خود ما را به زندان آن روزها مى برند. هر وقت یک «جدیدی» ‏به این قفسه اضافه می شود، به او می گویم: متاسفم بابت رنجهایت، اما ‏خوش آمدی به قلمرو ادبیات زندان. «جدیدی» زندانی تازه دستگیرشده بود. ‏خوش آمد ما چه می توانست باشد جز اینکه به او بگوئیم: متاسفیم که ‏دستگیر شده ای، اما حالا که کار از کار گذشته، به نزد ما خوش آمده ای. ‏
گاه کتاب جدید ازآن یک زندانی قدیمی تر است. زندانی دهه ٤٠ و ٥٠ ‏یا حتی پیشتر از آن. در قفسه کتابهای زندان، چهار –پنج «نسل» نوشته ‏دارم:‏
اولی مربوط به خاطرات مربوط به زندانهای رضاشاهی، که دیگر کمتر در ‏بازار یافت می شوند. بعضی از آنها در سال ٥٧ یا ٥٨ تجدید چاپ شدند. ‏نویسندگان این کتابها بیشتر برجستگان سیاسی و روشنفکری زمانه خود ‏بودند: بزرگ علوی، پیشه وری، خلیل ملکی، آوانسیان، انورخامه ای و ‏چندتای دیگر، که در دهه ٢٠ نوشته شدند. ‏
نسل دوم نوشته های زندان از زندانهای اواخر دهه ٢٠، دهه ٣٠ و ٤٠ ‏سخن می گویند: راضیه ابراهیم زاده و همچنین خاطرات زندانهای تبعید. ‏کریم کشاورز، منوچهر کی مرام و دیگران. و بار دیگر خلیل ملکی و این بار ‏زندان فلک الافلاک.‏
نسل سوم را خاطرات مربوط به زندانهای دهه ٥٠ نشکیل می دهند که ‏قاعدتا باید بعد از آزادی باشکوه زندانیان در سال ١٣٥٧ نوشته می شدند. یا ‏فرصت کم بود و یا تب و تابها و بگیر و ببندهای مجدد مجالی برای نوشتن به ‏زندانیان تازه آزادشده نداد. شاید باید زمان می گذشت تا آنها بتوانند از بیرون ‏به زندان بنگرند. ‏
و نسل چهارم خاطره نویسی های زندان، به دهه ٦٠ برمی گردد، که ‏بیشترین سهم نوشته های زندان را بخود اختصاص داده است. ‏
و بالاخره ما شاهد نسل پنجمی از خاطره نویسی زندان هستیم: از ‏‏«گردنبند مقدس» نوشته مهرانگیز، خاطرات فرج سرکوهی از زندان ‏جمهوری اسلامی در «یاسها و داسها»، خاطره نگاری ابراهیم نبوی تا نوشته ‏های اخیر زنانی که در اسفند ماه در خیابان دستگیرشدند. آنها با بهره گیر‎ ‎ی ‏از سیستم تارنما گزارش دستگیری خود را از دیوارهای ممنوع و خط قرمزها ‏عبور دادند. ‏
علاوه بر کتابها انبوهی نوشته در باره زندان هست پراکنده در این جا و ‏آنجا، چاپ شده در مجله ها، در جزوه ها و در تارنماها. ایکاش می شد که ‏اینها همگی در جائی گردآوری شوند. تارنما گرچه این حسن را دارد که ‏دسترسی به نوشته را ساده تر و همگانی تر می کند، اما در ضمن این خطر را ‏هم دارد که با پاک شدن از حافظه کامپیوتر از حافظه تاریخی هم حذف ‏شود. ‏
بیشترین کتابهای زندان در قفسه من مربوط به دهه ٦٠ است: سیاه ‏ترین دوره در تاریخ زندانهای کشورمان. با این نسل از نوشته ها، که عمدتا در ‏تبعید منتشر شده اند، موضوع زندان بخش‏ قابل توجهى از ادبيات ما را در ‏تبعيد تشكيل مى‌دهد. ‏
نوشته‌هاى بازماندگان زندان‌هاى دهه ٦٠ در مقايسه با پيشينيان از چند ‏ويژگى برخوردار است. نويسندگان اين دوره از زندانها، نه برجستگان سیاسی ‏و روشنفكرى زمان خود - آنچه كه مثلا در ادبيات زندان‌ پيش‏ از دهه ٢٠ ‏شمسى مشهود است - بلكه عموما افراد گمنامی هستند که برای اولین بار ‏می نویسند. يكى از صدها هزارانى كه طعم زندان و شلاق حاكمان اسلامى را ‏چشيده اند. اين بار "غير حرفه‌اى‌ها" مى‌نويسند. نکته قابل توجه در نوشته ‏های این نسل سهم چشمگیر زنان در نوشتن است. نیمی از خاطره نگاریهای ‏این دوره از زندان ازآن زنان است.‏‏
ویژگی دیگر این نوشته ها، «زنده بودن» آنهاست. جمهوری اسلامی ‏هنوز پابرجاست و با زندانهایش. از این جهت این نوشته ها نقش سیاسی و ‏افشاگر را ایفا می کنند. حکومت کنندگان در ایران مثل دیگر مستبدان تاریخ ‏باکی ندارند از اینکه همه بدانند كه زندان هست و شكنجه. اما حقیقت باید ‏پوشیده بمانند. اين يكى از تناقض‏هاى این حکومتهاست. همگان بايد حضور ‏و سايه ارعاب بر‌انگيز زندان را لمس‏ كنند. اما نبايد گفت و نوشت كه زندان ‏هست و زندانى سياسى. زندان بايد ديوارهاى بلند داشته باشد بى روزن تا هر ‏آنچه در آن مى‌گذرد بر همگان پوشيده بماند. اما وجود اين ديوارها را همه ‏بايد حس‏ كنند. آنها چهره تحریف شده زندان را می خواهند و دستگاه ‏تبلیغاتی شان درکار است تا واقعیتها وارونه جلوه داده شوند. نوشتن و سخن ‏گفتن از زندان را ممنوع مى‌كنند تا زمانی همه چیز به فراموشی سپرده شود. ‏خاطره، اما، انكار چنين حذف و تحريفى و دشمن سياست فراموشى و ‏ديكتاتورهاست. خاطره نویسی افشای تبه کاریها و چهره جنايت‌كاران است و ‏برملا کردن سيماي تاريخ سیاه جامعه. این نوشته ها زندان و محدوده ‏معماری دیوار و سلول را از واژه مجرد به واقعیت تبدیل می کنند. حضور ‏زندانی و زندانبان است که در و دخمه را زندان می سازد. بدون حضور این دو ‏زندان موزه می شود. ما می نویسیم که روزی در کشور ما هم، زندانها از ‏زندانی و زندانبان خالی شده و تبدیل به موزه گردند. ‏
علاوه بر اين‌ها، ويژگى ديگرى هم در نوشته‌هاى اين نسل به چشم ‏مى‌خورد. ما شاهد تحولى در نگاه اين نويسنده‌ها به گذشته و خويش‏ هستيم. ‏در این نوشته ها تلاش‏هائى را می بینیم در جهت ارائه تصوير «من» و حضور ‏فردیت راوی و همچنین مسئوليت پذيرى فرد در مقابل اعمال و رفتار خود. ‏تجربه هاى وخيم اجتماعى و سياسى سال‌هاى بعد از انقلاب، فروپاشى ‏اردوگاه سوسياليستى، زير سوال رفتن بسيارى از آرمان هاى گذشته‎ ‎و ‏شكست نگرش‏هاى ايدئولوژيك ارمغانش‏ براى اين نسل ترديدهاست و ‏تنهائى‌ها. آن پشتوانه‌هاى ديروز و آن "ما" پشتيبان، ديگر حضورى به قوت ‏ديروز ندارند. فرد دچار سرگشتگى است و مى‌كوشد فرديت خود و "من" را ‏جانشين "ما" سازد.‏
‏ این نوع نگرش به زندان و زندانی، خود را همچنین در نوشته های ‏زندانهای پیشین که در ده- پانزده سال گذشته نوشته شده اند، می نمایاند. ‏حاصل این نحوه نگرش توجه بیشتر به نوشتن خاطرات، طرح و داستان و ‏كارهاى پژوهشى در باره زندان بوده است. اینکه امروزعده بیشتری از زندانیان ‏سابق جسارت نوشتن را یافته اند، بخشا ناشی از همین حس تنهائی است . ‏در ده- پانزده سال گذشته تعداد کتابهائی که در باره زندان منتشر شده ‏است، بمراتب بیشتر از دهه های پیشین بوده است. حال مقوله اى به نام ‏ادبيات زندان در ادبیات ما - به ویژه در ادبیات تبعید- جائی برای خود ‏گشوده است.‏ ‏
در خاطره نويسى به عنوان يك نوع ادبى، به دليل حضور مستقيم ‏نويسنده، فرديت جنبه‌اى برجسته دارد. جوهر اصلى خاطره‌نويسى "من" ‏است. نويسنده مى‌كوشد در بستر حوادث "من" را براى خواننده بنماياند. در ‏اين پروسه نويسنده به "من" از بيرون مى‌نگرد. از او فاصله مى‌گيرد تا ابتدا ‏بتواند آن را ببيند و سپس‏ قادر شود آن را به معرض‏ ديد و داورى خواننده ‏بگذارد. براى خواننده زمانى رويدادها ملموس‏ مى‌شوند كه بداند "من" چگونه ‏آنها را زيسته است. آن وقت است كه خواننده قادر مى‌شود خود را به جاى ‏‏"من" راوى بنشاند. خود را با او هم‌سان بپندارد يا برعكس‏ متوجه تفاوت‌هاى ‏خود با او گردد. داور باشد يا تنها شاهد‎.‎‏ ‏                                                                                     خاطره نويسى را مى‌توان يك نوع ادبى به شمار آورد. در خاطره‌نويسى ‏هم مثل هر نوع ادبى ديگر شگردهاى نوشتن، نحوه پرداخت، فضاآفرينى، ‏دقت و ايجاز، ميزان سنجش‏ و نقد واقع مى‌شوند. از اين زاويه که بنگريم ‏خاطره نويسى به عنوان يك نوع ادبى با رمان قابل قياس‏ مى‌شود. از زاويه ‏ديگر، اما، خاطره نويسى نمى‌تواند با رمان قابل قياس‏ باشد چرا كه مصالح آن ‏را نه تخيل و جريان آزاد ذهن، بلكه واقعيت‌ها تشكيل مى‌دهند. اگر تلاش‏ ‏رمان خلق ماجرايى است پرداخته تخيل نويسنده، برعكس‏ كوشش‏ ‏خاطره‌نويس‏ بازآفرينى دقيق رويدادهاست، رويدادهايى كه به گذشته تعلق ‏دارند و امروز با قلم خاطره نويس‏ دوباره جان مى‌گيرند. خاطره نگاری به ‏حافظه تکیه دارد تا به خیال پردازی. چاپ کتاب «زندانی تهران» نوشته ‏مارینا نعمت، که به نظر می رسد بر بال تخیل نشسته تا بر حافظه، این حسن ‏را برای ما داشت که روی تفاوتهای رمان و  خاطره‌نويسى تامل کنیم.‏ ‏
‎ ‎حافظه و خاطره وقتى به روايت درمى آيند همانى نيستند كه در ذهن ‏نقش بسته اند. روایت نوشتاری و همینطور بازگوئی، پروسه بیرونی کردن ‏حافظه است. حافظه انباری است که راوی گوشه هائی از آن را انتخاب می ‏کند، با آنها کلنجار می رود، به تامل در آنها می نشیند و سپس آنها را در ‏قالب واژه می ریزد. گوشه هايى از گذشته در سايه قرار مى گيرند،  گوشه ‏هايى برجسته مى شوند و چه بسا بخش هايى بطور خودآگاه یا ناخودآگاه ‏مسكوت مى مانند. روايت دخالت در حافظه است. پروسه ای که در آن ‏خاطره های تلخ و رنج آور به ثبت درمی آیند، روندی دردناک است. به دلیل ‏بازسازی حوادث دردناک، که به نوعی حس و زیستن دوباره آنهاست و ‏همچنین به دلیل چالشهائی که شخص در این روند با آنها روبروست. چالش ‏با گذشته چه در بعد فردی و چه در بعد اجتماعی به هدف زنده کردن ‏رنجهای گذشته نیست. غایت غلبه بر گذشته است. اگر گذشته به حال خود ‏رها شود، شبح آن همواره بر حال و آینده سنگینی خواهد کرد راوی با نوشتن از خواننده می خواهد که با او در خاطره اش سهیم شود. ‏خاطره، كه ابتدا پروسه اى است فردى، وقتى به قالب واژه درمى‌آيد و واژه ها ‏ثبت مى‌شوند، راه را براى شكل‌گيرى حافظه جمعى هموار مى كند. سه قفسه سند و شاهد دارم از زندانهای سیاسی کشورمان. اینها را اما ‏تنها به عنوان سند نبینیم. در این کتابها زندگیهای بیشمار نهفته است: ‏زندگی آنها که ماندند و زندگی آنها که رفتند، زندگی های ربوده شده.   ‏
‏*‏