استخوان های هزاران گم ‏شده از جان های جوان نایافته  بر خاکپشته های اسلامی شیارشد.وخاطره ‏عظیم ملتی را پرپرکردند.این حکم وفرمان مذهبی وتباهی جنایت کارانه که ‏برمدارکینه میچرخید درتاریخ معاصر خونین میهنمان حادثه ای بی بدیل ‏درعرصه ی مخالف کشی را به نمایش گذاشت. این حکم بی سابقه علیه ‏بدیهی ترین حقوق دموکراتیک و انسانی و حق شهروندی صادر شد . حکم را ‏اما آن کس صادر کرد که  دردوره حیاتش همواره باشمشیربه جنگ با اندیشه ‏برخواست. تنها در مدتی کوتاه و در فاصله یک ماه هزاران نفر درمحاکمات ‏سریایی وچند دقیقه ای به مرگ محکوم شدند.در بین جان باخته گان بودند ‏کسانی که مدت محکومیتشان یایان یافته و یا رو به اتمام بود. ‏
تمامی جان باخته گان با چند یرسش عقیدتی که یاد آور انگیزاسیون در ‏دوران مدرن است، در آتش کینه ای تمامیت خواه شعله ور شدند. در ‏نوزدهمین سال گشت آن تابستان سیاه که هنوز می باید و می بایست در ‏باره اش بسیار گفت، و به جرأت میتوان آن را هنجار جنایت در حکومت فقها ‏نامید، هنوز نکاتی  بسیار درسایه و پده ابهام قراردارد، و چه بسا در بودِ ‏نامبارک حکومت اسلامی، همه زوایای آن روشن نشود. از این رو تابستان ‏‏1367 پرونده ای است هنوز ناگشوده. با این تعریف، سیستم جنایت حکومت ‏اسلامی را میتوان به قبل و بعد از تابستان67 بخش کرد. کشتار تابستان 67 ‏امروز با توافق عمومی وجدان های بیدار به عنوان عيار سنجش جنايت در ‏حکومت اسلامی قرار گرفته است. در سالیان اخير زنده‎ ‎داشت و يادمان اين ‏جنايت هولناک از چنان گستردگی برخوردار شده است که تقریبا تمامی ‏نحله‎ ‎های فكری درگير به موضعگيری درباره ی این جنایت پرداخته اند. ‏کثرت بزرگداشت های سالیانه (باتمام ایرادات واقعی نهفته درآن) که دیگر به ‏سنت و آیئنی ارزنده بدل شده است، اگر نه در هیچ چیز دیگر، که برغلبه و ‏نشاندن یاد و حافظه به جای فراموشی موثر افتاده است. اگر بتوان حرف اول ‏کشتار67 را سریت و پنهان کاری آن دانست، و توافق عمومی بر آن باشد که ‏این جنایت نفس گیر و عمومی متوجه کل خانواده بشری است، آن وقت ‏فاش گویی و همه گویی و بلندگویی درباره آن، تنها متوجه شاهدان و جان ‏بدربردگان و خانواده های قربانیان جنایت نمی باشد. نوشته زیر نگاهی دارد- ‏مختصر- به جنبش مادران وخانواده ها در ایران. موضعگیری سرجنبانان ‏حکومت در زمان وقوع فاجعه، برخی برخورد های مختلف سیاسی در خارج ‏کشور ،هم چنین نگاهی به برخی موضعگیری های افراد در داخل کشور که ‏در سال گشت فاجعه تابستان67 انتشار عمومی یافته است. فراموش نکنیم تا ‏چندی پیش سخن گفتن از فاجعه 67 کلام ممنوعه درحکومت فقها محسوب ‏میشد. و بسیاری از سرجنبانان دیروز حکومت و از قدرت واماندگان امروز و ‏اصلاح! شده، درکمال رازداری، به حفظ آن همت گمارده بودند. تا فراموشمان ‏نشده با صدای بلند بگوییم که، رهبرکاریزمای حکومت اسلامی آیت الله ‏خمینی که دیگر حتا تکرار نامش توهین به دنیای مدرن تلقی می شود، ‏مسئول اصلی کشتار67 میباشد. از این رو باصدای بلند باید گفت، که برخی ‏اصلاح  طلبان! هنوز اصلاح نشده، با لکنت زبان و به دنبال ناکجاآباد از آرمان ‏های خمینی، سخن به میان می آورند. آرمان خمینی اما، آوار خشم و نفرتی ‏بی بد یل بود و با خود کین خواهی کم یابی را در تاریخ ایران بدعت گذاشت ‏که هم چون  دیگر دست آورد های انقلاب شکوه مندش! رهایی از آن به ‏رویا ی دست نایافته ی هر ایرانی بدل گشته است. کشتار و تصفیه فیزیکی ‏سال 67  به دستور مستقیم خمینی و اتوریته مذهبی وی نزد پایوران نظام ‏به فعل درآمد. وی با شعار معروف "وحدت کلمه" خود، دستان تمام پایوران ‏نظام را در طشت خون شستشو داد و آن را به "وحدت عمل" ارتقا بخشید. ‏از این رو تابستان 67 هنوز کلام ممنوعه حکومت فقهاست. کشتار از قبل ‏تصمیم گرفته شده ی تابستان67 که در زمان وقوع و در پایان جنگ 8 ساله ‏با عراق در بیخبری مطلق جامعه به فعل درآمد را میبایست یکی از دست ‏آوردهای استراتژیست ها و جانیان حکومت اسلامی قلمداد کرد. تصمیم ‏گیرندگان اصلی درپشت اتاق های دربسته شورای امنیت ملی ایران، به خوبی ‏آگاه بودند که جامعه جنگ زده و چند پاره ایرانی، در پایان جنگ ،با فجایع و ‏مصائب بیشمار نکبتی که رهبر انقلابش آن را نعمت خوانده بود ‏درگیراست.کوچه و خیابانی نبود که بر گذرش حجله ای آذین نشده باشد. ‏غرور پامال شده ایرانی در شب های صدبار مردن و حکایت پناهگاه و کوپن و ‏آژیر، در جست وجوی نوش دارو و التیام زخم های بیشمار آن مشغول، و به ‏دنبال مرهم میگشت. آخر قرار بر آن نهاده بودند تا نماز ظهر را در کربلا و ‏نماز عصر را در قدس به جای آورند. اما کشتی انقلاب جهانی به گِل نشست و ‏نوشاندن جرعه ای ازجام زهر در حلقوم بیمار خمینی، کفایت می کرد تا ‏دریایی از آن را به خورد جامعه و اسرای نبرد نابرابر آن یعنی زندانی سیاسی ‏به چشانند. جنگی که در صورت ادامه خود تعداد شهدایش افزون تر از نام ‏خیابان ها و کوچه هایش میگشت. جامعه ی خسته و قهرکرده از خود، که ‏کمیاب ترین کالای جیره بندی شده زمانه اش اخلاق شده بود، و در سرحد ‏بیزاری ازخود به سر می برد آیا - حتا- در صورت مطلع شدن از فاجعه، توان  ‏واکنش از خود را پیدا می کرد؟ این گونه بود که کار به دستان و تصمیم ‏گیرندگان اصلی، با آگاهی کامل از موقعیت جامعه ی جنگ زده و با سانسور ‏کامل خبری و دیکته شده از بالا، و در نهایت رازداری و پنهان کاری، دست ‏به آن پلیدی کمیاب زدند. اول: خانواده ها. چند ماه اول بیخبری مطلق بود و ‏خانواده ها نیز درجریان قرار نگرفتند. هیچ نهادی مسئولیت به گردن نمی ‏گرفت و هیچ کس پاسخگو نبود. دهان به دهان شدن خبر فاجعه در شهر و ‏هجوم خانواده ها به بیمارستان ها و نهادهای امنیتی و زندان ها و گورستان ‏ها همه یک پاسخ در بر داشت "فعلا خبری نیست خودمان خبرتان میکنیم" ‏مدت ها گذشت تا آنکه طی مکالماتی غیررسمی و بر روی کاغذ های بی مهر ‏و بی نشان ازخانواده ها خواسته شد، تا به کمیته های چندگانه ای که در ‏شهر اعلام شده حضور بهم رسانند. هنوز خوشبینی رخت برنبسته بود و شمع ‏امید در بی خبری خاموشی نگزیده بود. بسیاری ازخانواده ها حتا با در دست ‏داشتن سند منازلشان، از ساعت ها قبل در کمیته ها حضور پیدا کردند. در ‏هر کمیته اما با خواندن هر نام ساکی تحویل دادند و با خشونت اعلام کردند ‏‏"فرزندت ضد انقلاب بود و به حکم دادگاه عدل اسلامی معدوم شد". حکایت ‏آن روزهای تحویل ساک، حکایت سکته های ناقص مادران است و کمر راست ‏نکردن پدران و گیسو سپید کردن زود هنگام همسران درد و فرزندانی که ‏کودکی شان به همین سادگی به یغما رفت. زنده یاد مادر ریاحی مادری که ‏دو فرزندش را در شهریورماه سربدار کردند و از آن پیشتر فرزند دیگرش علی ‏را در سال61 از دست داده بود و تمام سرمایه اش جعفر و صادق اش بودند، ‏آن روز را چنین روایت می کند" هرکس می رفت داخل کمی بعد با یک ‏ساک برمی گشت. همسرم بعد از خواندن نام خانوادگی مان و رسیدن نوبت ‏گفت تو همین جا بمون من داخل می شم .لحظه ای بعد بیرون آمد و دو تا ‏ساک تحویلش دادند، رویش را ازمن برگرداند.  گفتم حاجی همه با یک ‏ساک برگشتند، چرا سهم تو دو تا شده؟ گفت یکی اش ساک جعفر و اون ‏یکی ساک صادق. آخه هر دوتاشون را زدند. هم جعفر را و هم صادق را" (1)‏
‏ همه ی راه ها اما به خاوران ختم میشد. زمانی که مادران داغدار و ‏همسران درد با هجوم به خاوران، با تراشه ی ناخن وخون برگورهای فرضی، ‏در جست وجوی نایافته ی نعش عزیزان، خاک خاوران را می بوییدند، طشت ‏رسوایی از بام به زمین آمد، و خاوران تفاهم و جدان های زخم خورده شد. ‏خاوران اما تنها درسال67 سهم کفار و نجس ها شد، كه آن ها را بی غسل و ‏بی كفن (‌كه بدان نياز‎ ‎نداشته‌اند‌) درآنجا پنهان كردند‌ .هنوز از سرنوشت ‏هزاران مجاهدِ اعدام شده در‎ ‎مرداد ماه ‌67 بی اطلاع هستيم و نمي‌دانيم ‏آن‌ها را در كدامين گوشه و مكان جمعی‎ ‎پنهان كرده‌اند‌؟ با تأخیری چند ‏ماهه و به دنبال دریافت فاجعه بار خبر و تأیئد آن از طرف خانواده ها، ‏گروههای سیاسی که اعضاء و هوادارانشان را از دست داده بودند درخارج ‏کشور دست به افشا گری و بر ملاکردن و اقدام در این رابطه کردند. اما هنوز ‏کسی از عمق فاجعه خبردار نشده بود. جنبش مادران اما از ابتدا با برگذاری ‏مراسم های سوگ و یادمان و در زیر شدیدترین برخوردهای امنیتی، که ‏همواره- تابه امروز- به تحقیر و توهین آغشته بوده است و گاه همراه با ضرب ‏و شتم و تهدید و دستگیری  توأم میشد، عرصه ای از مقاومت و پایداری را تا ‏به امروز به نمایش گذاشته است. خاوران امروز از یک گورستان عادی ، به ‏مکانی برای فراموش نکردن بدل شده است. ‏