‏  دراينجا ما با داستان پيوستگی وگسستگی سروکارداريم. انسان زمانی می ‏تواند از دوستی وطن فراتررود که به مرحله ای از گذشت وبزرگواری برسد که ‏ازبسياری از علايق تنگ نظرانه ی ناسيوناليستی (مرز جغرافيايی، نژاد، ‏قومیت، زبان، دين، سنت وغيره) دل برکند. انسان بندرت می تواند، با ‏سیرآفاق وانفس، به چنان درجه ای از کمال برسد که همه جا درچشم همه ‏بیگانه بنظرآید و دنیا برایش بصورت قفسی تنگ درآید. یک انسان فراسورفته ‏ارزش های اکثریت مردم (مانند قدرت وثروت) را خوار می شمارد وبه چنان ‏مرحله ای از بی نیازی ووارستگی می رسد که دیگردرپی نوسانات اراده ‏گرایانه ی زندگی نیست بلکه به تمامیت هستی می اندیشد. چنین انسانی ‏ازمیان خارستان ره به سوی دورترین کهکشان ها دارد. (41)‏

گفتار واپسین
سوگمندانه عصرما عصری است یتیم. زمانه همه جا انسان ها را بیگانه وازخود ‏بیگانه ساخته است. کمترکسی است که برروی این سیاره ی خاکی خود را ‏درخانه احساس کند. خطربزرگی که انسان آواره را تهدید می کند غرق شدن ‏دریک زندگی مصرفی وتبدیل شدن به انسان نکروفیلی است که به قول ‏اریش فروم همه چیزرا به صورت کالای قابل تصاحب تصورمی کند، روابط ‏کالائی را برزندگی خود حاکم می سازد ودست آخرخودش را هم به صورت ‏کالا درمی آورد. ‏
دررابطه با کودکان ونسل دوم وسوم تبعید مسئولیت بزرگی بردوش بزرگترها ‏قراردارد. چالش بزرگی که دراین رابطه خودنمایی می کند این است که ‏چگونه می توان درجوامع سرمایه داری غرب که خود گرفتاربحران شدید ‏فرهنگی اند کودکی را سالم بارآورد؟ تقریباً درهمه جا، بویژه در ممالک غربی، ‏
نظام آموزشی برنخبه پروری استواراست. به کودک ونوجوان مرتباً تلقین می ‏شود که دراین نظام رقابتی جلوتراز دیگران باشد. این وظیفه والدین است که ‏با تلاش خستگی ناپذیرخویش بکوشند کودک را از جریان اصلی زندگی جدا ‏نسازند وچنان سرمشقی از خود بجای گذارند که کودک یاد بگیرد که حقایق ‏را برای خود کشف کند و با هرکشف جدید انسان تازه ای بشود. کودک باید ‏دریابد که با شرایط سخت زندگی آینده بسازد وبه ساختن سیستمی کمک ‏کند که بتواند همه را درکنارهم جای دهد. کودکان ونوجوانان درتبعید باید ‏بیاموزند که دراین دنیای واژگونه خوب وسالم زندگی کنند ودوستانی سالم ‏ونیک کرداربیابند. ‏
انسان آواره نباید هرگز حق طبیعی وتفکیک ناپذیرخود را برای بازگشت به ‏زادگاهش از یاد ببرد. شوروشوق بازگشت را باید حتی برای نسل دوم وسوم ‏درتبعید که هرگزخاک وطن را ندیده اند زنده نگاه داشت. هیچ چیزمانند ‏امید به بازگشت نمی تواند میراث فرهنگی انسان آواره را حفظ کند ویک ‏هویت دوررا زنده نگه دارد. تبعیدی باید تا آن دم که به سرزمین خود گام ‏ننهاده است برحق خودبرای بازگشت تأکید ورزد. انجام این مهم تنها با یک ‏داد وستد فرهنگی با زادگاه ومبارزه ی بی امان برای رهایی وطن میسراست. ‏محمود درویش، شاعرونویسنده ی فلسطینی، احساس منفی آوارگی وبی ‏خانمانی را می گیرد وازآن تصویرمثبتی ازمطالبات به عقب افتاده ارائه می ‏دهد:‏
اما من تبعیدیم‏
مهردیدگانت را برمن فروکوب
هرآنجا که هستی مرا باخود ببر
رنگ چهره ات را به من بازگردان ‏
وگرمی بدن را
مرا بسان بیتی از داستان جانگدازم برگیر ‏
مرا چونان لعبتی
مانند آجری از خانه با خود ببر
باشد که کودکانمان بازگشت را بخاطرآورند. (42)‏
با انگیزه یافتن از حق بازگشت است که شاعرطنزپرداز ایرانی زنده یاد ‏منوچهر محجوبی در واپسین روزهای زندگی خود سرود: ‏
کنون که می روم دل از هزارجای برکنم
وسوسه می کند مرا رفتن سوی میهنم
دانم اگرچه دروطن نیست درانتظارمن
غیربلا ودرد وغم باز به فکررفتنم
وناظم حکمت، شاعرانقلابی ترک، دردوران تبعید قلب همگنان را با امید به ‏بازگشت زنده کرد:‏
دوستان من
ما یکدیگررا خواهیم دید
باورکنید ما با یکدیگر ملاقات خواهیم کرد
ودربهاردرخشان فردا ‏
درکنارساحل خواهیم ایستاد ‏
خورشید را نظاره خواهیم کرد

مقاله را با غزل خوشه ی گندم سروده ی دوست واستاد فرزانه ام دنالی به ‏پایان می برم که آرزوهای دورونزدیک میلیون ها انسان درتبعید را پژواک ‏است: ‏
دوباره جوشش می درترانه می رويد
دوباره آتش پاک مغانه می رويد
دوباره گیسوی مواج تان چمد بر دوش  ‏
دوباره گل غزل عاشقانه می رويد
به باغ برگ خروج تبراگر آرند
به نيم شاخه دوصد آشيانه می رويد                ‏
به کشتزار چو آفت رسد زيان خيزد
ولی به لطف نمی ، باز دانه می رويد‏
نهان زچشم بد انديش دردل آن خاک
نهال نهضت نوپا شبانه می رويد
حقيقتی است وليکن به چيستان ماند
که سيل خانه برافکن زخانه می رويد
به جای خوشه ی گندم بجای سنبله ی جو‏
زکشتزار ددان تازيانه می رويد
زمينه ساز بلا خود شدی چسان گوئی
چه فتنه ها که زدور زمانه می رويد
سرای کهنه چو صاحب سرا رها سازد
برای محو بنا موريانه می رويد
چو دست تربيت با غبان زکار افتد ‏
گياه هرزه کران تا کرانه می رويد
چوکار خلق به خيل دعا نويس افتد
فسون و دمدمه ، سحر وفسانه می رويد‏
تودامن طلب از کف مهل تلاش آغاز
کزاين درخت کهن بس جوانه می رويد
به جستجوی علل دیده را نیازی نیست ‏
برای گريه‎  ‎، دونالی بهانه می رويد
‏ ‏
 تورنتو ، 7 سپتامبر سال 2007 میلاد‏