دستاوردهای تبعيد
دوران ما دوران آوارگی، کوچ درون مرزی و مهاجرت همگانی است. هيچ ‏انسانی نمی تواند ازپديده ی مهاجرت برکنار بماند. دنيای امروز درحدود 9 ‏ميليون نفرآواره، 30 ميليون انسان قربانی کوچ درون مرزی، صدها ‏کارگرمهاجرو ميليون ها تن افراد بی دولت وافراد باصطلاح غيرقانونی را ‏درخود جای داده است. درحال حاضربين 100 تا 200 ميليون انسان برروی ‏کره ی خاکی درحال کوچند.(31) بارحمايت از آوارگان برروی دوش ‏فقيرترين کشورهاست. دولت های غربی با مهاجرت ثروتمندان وسرمايه داران ‏نه تنها مشکلی ندارند بلکه آنرا تشويق هم می کنند. هيچ دورانی به اندازه ‏دوران ما سرمايه آزاد وبی مرز نبوده است. با وجود اين دولت ها با وضع يک ‏سلسله قوانين وانجام اقدامات عملی منظم درراه مهاجرت انسان های فقير ‏وبی مال ومنال سدّ سکندری ايجاد می کنند. هنوز هم تبعيد به صورت نوعی ‏مجازات سياسی عمل می کند. ما انسان های آواره چه بخواهيم وچه نخواهيم ‏ازاين شرايط جهانی جدا نيستيم. ناگزيربايد شرايط را بشناسيم وياد بگيريم ‏که با حداکثراستفاده از قوانين وشرايط موجود زندگی کنيم وبا تلاش مافوق ‏انسانی خويش خود را بالا بکشيم.  ‏
با جهانی شدن بیش ار پیش سرمایه وادامه ی بحران نظام سرمایه داری که ‏به صورت همه جایی، چند بعدی، دائمی وفزاینده درآمده است، انسان های ‏جوامع غربی درخانه ی خود از خود بیگانه شده اند. بسیاری ازآنان بی هیچ ‏امیدی به آینده دردلهره ی حال زندگی می کنند وبه سبب فشارهای ‏اجتماعی زندگی شان روز به روز ازعشق وعاطفه انسانی تهی تر می شود. کم ‏نیستند جانهای آگاه ووارسته ای که درجستجوی مهرودوستی ازهای وهوی ‏زندگی مادی کشورهای سرمایه داری شمال به جنوب فقیرزده پناه می برند. ‏درد غربت می رود که جنبه ی جهانی پیدا کند.  آیا هرگزبا خود اندیشیده ‏اید که جبنه های مهم زندگی انسانی کدام اند؟ بنظر من دریک طبقه بندی ‏کلی زندگی انسان ها را می توان در دو مقوله ی متفاوت قرارداد: عاطفه و ‏اقتصاد. نظام سرمایه داری معاصراین دوجنبه مهم زندگی را دربرابرهم ‏قرارداده است. این می تواند درآینده به عنوان منشاء و مبنای اتحاد ‏وهمبستگی جهان برای رفع بیگانگی وازخود بیگانگی انسان عمل کند. ‏
انسان تبعیدی با این نیازحیاتی روبروست که با محیط تازه اش تماس های ‏رضایت بخشی به عمل آورد ودرزندگی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی وحتی ‏سیاسی جامعه ی میزبان شرکت فعال داشته باشد. هگل درنوشته های ‏فلسفی خود اصطلاح "آفهبن" را بکارمی برد که درزبان آلمانی چند معنای ‏مختلف را درخود نهان دارد مانند حفظ کردن، به دورافکندن وبه پیش رفتن. ‏بنظرمن، انسان آواره دررابطه با حفظ کردن وبه دورافکندن با چالشی بزرگ ‏روبروست. او ناگزیراست دائماً بین چیزهای بالنده ازیکطرف  وترمزکننده ‏ازطرف دیگر چه درفرهنگ سنتی خود وچه فرهنگ جامعه ی میزبان به ‏داوری بنشیند. او اگربخواهد برسردر گمی خود چیره شود باید همواره به ‏پیش تازد وبسیاری از چیزها را درحال حرکت بیاموزد. ‏
انسان آواره درحالی که نیازمند گره خوردن باجامعه ی محل اقامت است، با ‏نیاز مبرم دیگری نیز سروکار دارد که ظاهر مغایر نیاز اخیراست. اوسخت ‏نیازمند است که هویت فردی وملی خویش را بازسازی کند. اوباید ازخلال ‏گسست ها، تفرقه ها و ناپیوستگی های تبعید هویتی نو برای خود بسازد ـ ‏هویتی که هرلحظه درمعرض تهدید قراردارد. دراین رابطه نخستین پرسشی ‏که مطرح می شود این است که این هویت کدام است؟ درحال ‏حاضرکشورهایی مانند ایالات متحده ی آمريکا، کانادا واسترالیا هویت بومی ‏آوارگان سیاسی ومهاجرین را درچهارچوب انطباق وادغام با موازین جامعه ی ‏خودشان پذیرا هستند. باوجود این اگراین گروه های قومی درآینده نیرومند ‏شوند ویک سلسله حقوق پایه ای راطلب کنند معلوم نیست این مدارای ‏لفظی ادامه پیدا کند. این همان چیزی است که ما امروز درآلمان وبرخی ‏دیگراز کشورهای اروپایی مشاهده می کنیم. دراین صورت آیا تأکید برهویت ‏اصلی ورگ وریشه های کهن، انسان آواره را درخطر انزوای بیشترقرار نخواهد ‏داد؟  این مشکلی بود که فلسطینی ها درکشورهای عرب همجوارکه برپان ‏عربیسم تکیه می کردند با آن دست به گریبان بودند. من پاسخی برای این ‏مشکل ندارم. ولی تلاش برای یافتن پاسخ ومبارزه ی پی گیرو جمعی برای ‏حل این تضاد باید دردستورکار انسان های تبعیدی قرارگیرد. ‏
آن دسته ازانسان های تبعیدی که درغربت استقراریافته اند می توانند با ‏بکارگرفتن امکانات جامعه ی میزبان به شکوفایی علمی، هنری وادبی نایل ‏آیند. این که دنیای تازه ی تبعید غیرطبیعی است وغیرعادی بودن آن به ‏قصه شبیه است باعث می شود که انسان آواره با بکارگرفتن تخیل وعاطفه ی ‏خود دنیایی بسازد که تا حدودی با دنیایی که همیشه آنرا پشت سرنهاده ‏است تفاوت داشته باشد. این امر به آفرینش رمان های ارزشمند کمک می ‏کند. گئورگ لوکاچ درنظریه رمان خود با اتخاذ موضعی نیرومند بحث می ‏کند که رمان یک شکل ادبی است که ازعدم واقعیت آرزو وتخیل بوجود می ‏آید ـ نوعی "بی خانمانی فراسورفته". (32)‏
خدمت ادبی انسان های آواره به رمان ختم نمی شود. ادوارد دبلیو سعید می ‏نویسد که "فرهنگ مدرن غرب عمدتاً کارتبعیدیان، مهاجرین وانسان های ‏آواره است. منتقدی بنام جورج استاینر تا آنجا پیش رفت که گفت کل ‏ادبیات قرن بیستم برون مرزی است: ادبیاتی که توسط تبعیدیان ویا درباره ‏ی آنان نوشته شده است، ادبیاتی که نمادی است ازعصرآوارگی." (33) ‏
درک این نکته که آوارگی ناگزیربوده و انسان درآن دخالت نداشته است ‏ومهاجرت ناشی از درهم ریختن دهشتناک اوضاع وطن است می تواند درد ‏غربت را تسکین بخش باشد. این غرورآفرین است که انسان های آواره لااقل ‏دربدو امرهمره درد نشده اند ودرپی درمان رفته اند. درهمین رابطه سعدی ‏گفته است: ‏
سعدیا حب وطن گرچه حدیثی است صحیح
نتوان مرد به سختی که من اینجا زادم
ویکتورهوگو پس از آوارگی از زاد وبوم خویش، فرانسه، درسال 1852 وتبعید ‏به جزیره ی ژرسه ی انگلستان معنی دارترین چکامه های تبعید را سرود که ‏مضمون برخی ازآنها چنین است: ‏
ـ "اکنون که درستکاران را جای در حضیض ذلت و خائنان را مقام به اوج ‏اقبال است، اکنون که حقوق حقه را پایمال کرده اند وهرکه صالح تراست ‏ذلیل تراست، ای جلای وطن، ای درد ورنج ترا دوست می دارم." (34)‏
ـ "وفاداربه تعهد خویش دربرابر وجدانم، تا پایان با تبعید آزادگی ‏دمسازخواهم ماند. آنگاه که آزادی بازگردد من نیزبازخواهم گشت." (35)‏
فراموش نکنیم که ریشه کن شدن جنبه ی زمانی دارد نه مکانی وحتی ‏بازگشت به وطن علاج آن نیست زیرا روابط زبیای گذشته تکرار شدنی ‏نیستند. یک شاعرمجارستانی مقیم تورنتو (کانادا) دراین مورد چنین سروده ‏است: ‏
درتورنتو برای بوداپست دلتنگم
دربوداپست برای تورنتو ‏
ودرهرجای دیگر برای دلتنگی هایم دلتنگم (36)‏
رایج ترین عکس العمل شرایط سخت آوارگی تمایل به فرار است. (37) لیکن ‏واقعیت این است که فرارچاره ی درد نیست. چرا باید ازخودمان فرارکنیم؟ ‏باید با شرایط گلاویز شویم، مشکلات را دورزنیم یا شکیبائی را پیشه سازیم. ‏یکی ازجنبه های مثبت تبعید این است که به قول دکترهایده مغیثی انسان ‏آواره با مهاجرت به موقع خویش سیستمی را که می خواست اورا بکشد ویا از ‏او جاسوس بسازد شکست داده است. (38) اگر نیروهای دگراندیش درون ‏مرزی تجربه تبعید را می داشتند می توانستند به مراتب بهترعمل کنند. ‏
تبعید به انسان آواره یک احساس جهان وطنی می بخشد. به قول رابیندرانات  ‏تاگور:‏
همه جا وطن من است
من درهمه جا خانه دارم
ودرهرگوشه جهان نزدیک ترین ‏
خویشاوندان خویش را می یابم
انسان درآوارگی است که می تواند از ارزش های تنگ نظرانه ی فردی ‏فراتررود ودریابد که مسائل اساسی انسان ها درهرجای این سیاره خاکی یکی ‏است. مهمترین جنبه ی مثبت تبعید فراسو روی یا ورا پری است. به این ‏ترتیب که انسان آواره اوج می گیرد و ورای زمان ومکان پروازمی کند. استاد ‏فقید ادوارد سعید اعلام می دارد که تبعید مرزها را درهم در می نوردد ‏وهرمانعی را برسرراه اندیشه وتجربه درهمی می شکند. او ازقول هوگو سن ‏ویکتور، راهبی اهل ساکسونی، می نویسد:‏
‏"وبدینسان  والاترین درجه ی پارسایی برای یک ذهن فعال این است که یاد ‏بگیرد گام به گام دیدگاه خود را ازهمه چیزهای ... گذرا رها سازد به گونه ای ‏که بعدها  بتواند همه را یکباره پشت سرنهد. (39) انسانی که هنوزوطن خود ‏را دوست دارد، یک نوباوه ی ظریف است. آنکه هرخاکی را وطن خود می ‏داند انسانی نیرومند است. لیکن انسانی که برایش همه ی دنیا یک سرزمین ‏بیگانه است، انسانی است کامل. نوباوه ی ظریف ، عشق خودرا برروی یک ‏نقطه ی جهان متمرکزساخته است. انسان کامل عشق خود را به همه جا ‏گسترش داده است. انسان کامل این احساس خود را خاموش ساخته است." ‏‏(40)‏
این دیدگاه یاد آور شعری است پرمغز از شاعر عهد صفویه شیخ حسن طبیب‎ ‎‏ که فرمود: ‏
ناله پنداشت که درسينه ی ما جا تنگ است
رفت وبرگشت سراسيمه که دنيا تنگ است