بیگانگی وازخود بیگانگی
جوامع بشری بطورعام وجوامع غربی بصورت خاص باید راه درازی را طی ‏کنند که ازتبعیض ونژاد پرستی رهایی یابند. دریک جامعه نژاد پرست ‏ومتنفراز خارجی، انسان تبعیدی همه جا اجنبی ومهمان ناخوانده به حساب ‏می آید. اوباید جابجا خود را اثبات کند. درحوزه ی شغل آخرین کسی است ‏که استخدام می شود وچون اخراج پیش آید اورا قبل ازهمه اخراج می کنند. ‏او نه تنها درشمار ارتش ذخیره ی بیکاران است که باید با مزدی ‏بخورونمیروتبعیض آمیز به سخت ترین کارها دست زند، بلکه همیشه اورا ‏بصورت سپربلای جامعه وبام کوتاه کس وناکس درمی آورند وهمه ی نارسایی ‏های اجتماعی وفرهنگی را به او نسبت می دهند. به قول فدایی لاهیجی:‏
خلقم همه آشنای خود می خواهد
الحق سپربلای خود می خواهد
خود را زبرای ما نمی خواهد کس
مارا همه از برای خود می خواهد
ویا بنا به گفته ی شاعری دیگر: ‏
دستی که نهد مرهمی برسینه ی ما نیست
داریم بسی عقده ویک عقده گشا نیست

انسان آواره ای که درغربت همگان اورا وتوانش را نفی می کنند گاهی خود را ‏نیز نفی می سازد وازخویشتن خویش بیگانه می شود. دراینصورت فرد ‏احساس می کند آنچه که برایش عزیز است به نفع دیگران وبرضد خود او ‏بکار می افتد:‏
سیاه روز تراز خود کسی نمی بینم
که محفل دگران روشن ازچراغ من است
زبان انسان آواره نا آشناست. سخنانش نا مفهوم وآرمان هایش خیال بافانه و ‏غیرمرسوم است. از تظاهرات روانی بیگانگی وازخود بیگانگی ، عقده ی خود ‏کم بینی یا خود بزرگ بینی است.‏‎ ‎آْنگاه که همه جا انسان آواره را نفی می ‏کنند، چه بسا اتفاق بيفتد که او خودومليت خويش را نفی کند: ‏
جهان را نيست گردی پس ترازمن
نبينی هيج کس بی کس ترازمن
ازنمودهای ديگرازخود بيگانگی عقده ی خود بزرگ بينی است. درچنين ‏حالتی انسان آواره برای جبران نارسايی خود جامعه ی ميزبان وفرهنگ آن را ‏نفی می کند، به سنت ومذهب آباء و اجدادی می چسبد ومثلاً "فرهنگ ‏والای بومی"  خود را دربرابر "فرهنگ پوسيده ی غرب" قرار می دهد. با ‏برخی از آوارگان شکنجه ديده ی برخورد داشته ام  که با شرح شکنجه ‏ومقاومت های جانانه خود و رفقای شان، "راحت طلبان برج عاج نشين ‏غرب" را تحقيرکرده اند. چنين ديدگاهی فرد را ازجنبه های مترقی فرهنگ ‏جامعه ای که درآن زندگی می کنند ودستاوردهای آن محروم می سازد واورا ‏از اتحاد با نيروهای مترقی و بشردوست جامعه ی ميزان بازمی دارد.

‏
بحران هويت
بيگانگی واز خود بيگانگی ممکن است به جايی برسد که رشته را بطورکلی ‏ازدست انسان آواره بدر ببرد تا جايی که او نداند کيست وچکاره است وبقول ‏معروف قطارش از خط خارج شود. دراين حالت می گويند فرد به بحران ‏هويت دچار شده است. دراين رابطه واشنگتن آيروينگ، مؤلف آمریکایی، ‏دراثری که به سال 1819 برشته ی تحریردرآورده است، می نويسد:‏
‏"خدا می داند. من خودم نيستم. من کس ديگری هستم. اين منم؟ نه. کسی ‏پا درکفش من کرده است. من توی کوه خوابيدم وآنها تفنگم را عوض کردند؛ ‏همه چيزعوض شد ومن عوض شدم ونمی توانم بگويم که هستم واسمم ‏چيست." (25)‏
لويی کارول دراثرجاودانه خود "آليس درسرزمين عجايب" ضمن عرضه ‏داشتن مفهومی مشابه حال روز يک انسان تبعيدی بحران زده را به نمايش ‏می گذارد:‏
‏"دردنيا من کی ام؟ آه که اين بزرگترين معماست. سعی می کنم ببينم ‏چيزهايی که می دانستم بلدم يا نه. بگذار ببينم: پنج چهارتا دوازده تا؛ چهار ‏شش تا سيزده تا، چهارهفت تا، آه دريغ! با اين آهنگ هيچوقت به بيست ‏نمی رسم. کاری از دست جدول ضرب هم ساخته نيست. بگذار جغرافی را ‏امتحان کنم: لندن پايتخت پاريس است وپاريس پايتخت رُم و رُم... نه همه ‏ی اينها اشتباه است. من مطمئنم." (26)‏
اين بحران هويت ممکن است انسان آواره ـ بويژه آنکه تجربه ی دردناک ‏وغيرانسانی شکنجه را از سرگذرانيده است ـ به جايی بکشاند که فرد از سايه ‏ی خودش بترسد وبه هيچ کس وهيچ چيزاعتماد نکند. به قول قاآنی ‏شيرازی: ‏
ناخن خويش همی بيند وپندارد تيغ
دست برمژه همی مالد وانگارد مار
سايه ی خويش همی بيند بگريزد ازاو
که همی لشکرميراست که آيد به شمار
شفق از چرخ همی بيند فرياد کند ‏
که پی سوختنم ميربرافروخته نار
هرکجا سرو بنی بيند بگريزد ازاو
که پی کشتن من مير برافراخته دار
ادواردو گايانو، نويسنده تبعيدی آمريکای لاتين، در نوشته ی خود بنام ‏‏"روزهای منگ" با هنزمندی بحران هويت را ترسيم کرده است:‏
‏"درآن روزها، روزهای بدون آفتاب، شب های بدون ماه، هيچ جايی به من ‏تعلق ندارد ومن خود را هيچ چيز وهيچ کس باز نمی شناسم. کلمات به ‏معانی شان شباهت ندارند وحتی با صداهای خود تطبيق نمی کنند. آنگاه من ‏درآنجايی که هستم نيستم. جسم را ترک می گويم وبه دوردستها سفرمی ‏کنم، به سوی سرزمين نابوده ونمی خواهم که باهيچ کس باشم حتی با خودم ‏ونه نامی دارم ونه آرزويی که بکنم. آنگاه تمنای خود را برای آنکه خود را فرا ‏خوانم يا کس مرا خواند ازدست می دهم." (27)‏
يکی از نمودهای بحران هويت اين است که انسان آواره که درغربت توقع ‏ياری از هموطن اش دارد، آنگاه که بدی  بيند سرخورده شود، هويت ملی ‏خود را نفی نمايد وخود را فراتر ازجامعه ای تصور کند که ازآن برخاسته ‏است. درچنين حالتی او همه ی هموطنان خود را به يک چوب می راند. ‏تبعيديان شکنجه ديده، ايرانی و غيرايرانی، بسیاری را ملاقات کرده ام که با ‏خوشحالی اعلام کرده اند که با هيچ کس از زادگاه خود رابطه ای ندارند. ‏روزی به يکی از ياری جويان آفريقايی مرکز پشتيبانی ازقربانيان شکنجه ‏پيشنهاد کردم که اورا برای دريافت خدمات تکميلی به يکی از نهادهای ‏هموطن اش معرفی کنم. او ازاين انديشه چنان برآشفته شد که تا چند ‏روزرابطه اش را با مرکز قطع کرد.‏
‏ متاسفانه اين گرايش را دربين ياری جويان ايرانی مرکز بيشتر مشاهده کرده ‏ام. چنين ديدگاهی برای همه ی کسانی که به قربانی شکنجه ياری می ‏رسانند قابل درک است. انسان شکنجه ديده، مانند مارگزيده ای که از ‏ريسمان می ترسد، گاه به همه بی اعتماد می شود. ليکن اين بيگانگی ‏وتعميم برای انسان آواره سمی کشنده است. او با ايجاد سدّ سکندری بين ‏خود وانسان هم زبان وهم دردش، به دست خود خويش را از خوراک ‏فرهنگی، عاطفی و انسانی که مانند آب وهوا بدان نيازدارد محروم می سازد . ‏اين بحران هويت انسان آواره را درتنهايی وحشتناکی قرار می دهد که خود ‏علت ومعلول فشارهای روانی دوران تبعيد است. ‏
بحران هويت وفشارهای تبعيد ممکن است باعث شود که آواره ی شکنجه ‏ديده شور زندگی را ازدست بدهد، از خود جوشی بيفتد، دلمرده وافسرده ‏شود ـ نوعی مرگ معنوی.‏
ازآنجا که بقا اساسی ترين قانون زندگی است، انسان شکنجه ديده تلاش می ‏کند که گونه ای از مکانيسم دفاعی را برای ادامه ی زندگی پيدا کند. تنهايی ‏گاهی با فعاليت های مثبت پرمی شود، ليکن اغلب جانشين های عجيب ‏وغريب وگاهاً مخرب برای آن پيدا می شود. دربهترين حالت فرد خود را ‏ازجامعه منزوی می سازد و دربدترين حالت فرد بحران زده تا خرخره مشروب ‏الکلی می نوشد يا تا مرز مرگ  به مواد مخدر پناه می برد.  ‏
هرگزاین خاطره ی تلخ را فراموش نمی کنم که يکی از ياری جويان مرکزما ‏براثرافراط در استعمال مواد مخدرهستی باخت و نيمروز جسدش را دراتاقش ‏يافتند.‏‎ ‎‏ او که درکانادا از آنجا رانده وازاينجا مانده شده بود، بجای آنکه تکه ‏پاره های زندگی خود را جمع کند وزندگی را ازنو بسازد به مشروب و سپس ‏به مواد مخدر روی برد. دوستان وخانواده اش جملگی اورا ترک گفتند و او ‏چنان دچار بحران هويت شد که تا مغاک مرگ خود را پايين کشانيد.‏