اضطراب پس از سانحه آنگاه که همگانی می شود
درمان عوارض شکنجه آنگاه مشکل می شود که تمام جامعه به علت جنگ، ‏نسل کشی، کشتار جمعی و یا شکنجه ی عمومی  ، چنان ضربه ای را تحمل ‏کرده است که همه ی افراد جامعه بیمار شده اند ، و تا زمانی که علل و ‏شرایط فاجعه وجود دارد، ضربه روحی مرتبا خود را بازتولید می سازد. تا ‏زمانی که شکنجه گران و جباران و خونخواران مردم آزادانه زندگی می کنند، ‏و به جنایات خود ادامه می دهند، بیماری روحی جامعه هر روز بیش از روز ‏پیش شدت  می یابد. در این صورت کل فرهنگ جامعه ممکن است با درد ‏قرین شود. و چنان به نظر می آید که فرهنگ درد را هیچ درمانی نیست جز ‏درد.‏
قصه نيستم که بگويی
نغمه نيستم که بخوانی
صدا نيستم که بشنوی
يا چيزی چنان که ببينی
يا چيزی چنان که بدانی...‏
من درد مشترک‌ام
مرا فرياد کن.(12)‏
فریدون مشیری نیز غم زدگی درونی شده انسان غربت زده را درشعر ‏‏"سرگذشت گل غم" به تصویر کشیده است: ‏
تا در این دهر دیده کردم باز
گل غم در دلم شکفت به ناز
بر لبم تا که خنده پیدا شد
گل او هم به خنده ای وا شد        ‏
هرچه برمن زمانه می آزرد
گل غم هم از آن نصیبی بود
هم چو جان در میان سینه نشست
رشته ی عمرما بهم پیوست
گل غم مست جلوه ی خویش است‏
هرزمان تازه روتر از پیش است (13)‏

درباره ی تبعید
تبعید به احتمال قوی یکی از ویژگی های دائمی تحول تاریخی در هر جامعه ‏است و بنا به گفته ی یکی از نویسندگان ، قدمت آن "به قدمت خود بشریت ‏می رسد." (14) دراسطوره های مذهبی مفهوم تبعید به زمانی برمی گردد ‏که گناه نخستین  ، خود را به صورت برادر کشی نمودار می کند. براساس ‏اسطوره ی تورات زمانی که قابیل برادر خود هابیل را به قتل می رساند ، ‏یهوه (خدا )، تبعید را به عنوان یک تنبیه احتمالی مطرح می سازد: " تو ‏فراری خواهی بود ودر سرتاسر زمین آواره خواهی شد." قابیل درحالی که به ‏گناه خود اعتراف می کند این مجازات را سنگین تراز جرمی که مرتکب شده ‏است اعلام می دارد وبه خدا چنین اعتراض می کند:‏
‏"مجازات من از حد تحمل ام فراتر است. بنگر! امروز تو مرا از سرزمین ام می ‏رانی. من باید خویشتن از دید رس تو نهان سازم وبه یک فراری بدل شوم ‏وآواره باشم درکرانه های زمین چرا که هرکس به من  برخورد کند درپی ‏قتل ام خواهد بود." (15)‏
تبعید دردوران ما برخلاف گذشته، به شکل نفی یا بیرون کردن فرد ازمحل ‏زندگی اش به عنوان یک مجازات سیاسی یا غیرسیاسی نیست، بلکه شکل ‏فرارجمعی و میلیونی توده ها را دارد. از معدودی رهبران سیاسی وهواداران ‏پروپا قرص مرام های اجتماعی که بگذریم این انسان ها معمولاً قربانیان بی ‏گناه نظام های موجود و سیاست های ملی وبین المللی هستند که خود ‏درایجاد وتداوم شان هیچ نقشی نداشته وندارند. ‏
این کوچ جمعی ، اشکال مختلف ذیل را بخود می گیرد:‏
‏1ـ آوارگی که درمورد انسان هایی صدق می کند که به دلایل سیاسی، ‏اجتماعی، اقتصادی، ملی، مذهبی، جنگ، خشونت ونظایر اینها ناگزیراز ترک ‏وطن می شوند وازمرزهای بین المللی می گذرند. مساله ی مهم دراین رابطه ‏نداشتن حق انتخاب است. ازاین لحاظ آواره کسی است که دلش نمی خواهد ‏آواره باشد. ‏
‏2ـ تیعیدی وخود تبعیدی که کسی را شامل می شود که اورا ازوطن رانده اند ‏و یا خود نمی خواهد به وطن برگردد چرا که درآنجا قادربه زندگی وفعالیت ‏نیست .‏
‏3ـ مهاجر که بنا به دلایل اقتصادی وفرهنگی وطن را ترک می کند وحق ‏انتخاب دارد وهرزمان اراده کند می تواند به زادگاه خود بازگردد. ‏
‏4ـ کارگرمهاجر که با انگیزه ی کار ، جلای وطن کرده و اغلب به صورت ‏غیرقانونی وبا حداقل مزد در کشورهایی که به نیروی کارنیازدارند به سختی ‏زندگی می کند.‏
‏5ـ بازگردانیده شده که به آوارگانی گفته می شود که پس ازسال ها دربدری ‏با خاتمه ی جنگ یا واژگونی رژیم های جبار بصورت دواطلبانه ویا براثر فشار ‏سازمان های بین المللی ویا دولت میزبان به کشورخود باز گردانیده می ‏شوند. ‏
‏6ـ آواره ی درون مرزی که درداخل کشور خویش بنا به همان دلایلی که فرد ‏را آواره ی  بین المللی می کند به کوچ اجباری دچارشده است.‏