ترانه و سرود زندان     ‏
يک نگاه گذرا به ترانه سرودهای ایران‌زمین، جای پای زندان و زندانی را به ‏وضوح نشان می‌‌دهد. ‏
ترانه سرودهائی چون: امشب در سر شوری دارم، یه گلی سایه چمن تازه ‏شکفته، بشنو آواز یاران را، مرغ سحر ناله سر کن، زندانی ای اوج فریاد، ژاله ‏بر سنگ افتاد چون شد، به من گفتی که دل دریا کن ای دوست، چه کسی ‏خواهد من و تو ما نشویم، ای جوانان رفقا قهرمانان، از خون جوانان وطن لاله ‏دميده، ستاره آی ستاره، وطن پرنده‌ی پَر در خون، گفته بودم زندگی ‏زیباست، گل پونه، کی ظالمه کی مظلوم، ای آزادی، قهرمانان در زنجير، ‏جمعه سياه، سیاهپوشان، «خاوران خاوران دشت عاشقان»، گنجشکک اشی ‏مشی، مرا ببوس، به جوش آمده است خون درون رگ گياه، زندانی از ديوار ‏بيزاره، ببار ای بارون ببار، ققنوس، تلنگر، سواران دشت امید، خورشید خانم ‏آفتاب کن، مرغک بخوان می‌رسد بهار، پائیز آمد لابلای درختان لانه کرده ‏کبوتر، «آی...گل سرخ و سپیدم کی می‌آیی»، ای سرودآوران سپیده، آن ‏زمان که بنهادم سر به پای آزادی، شب است و چهره میهن سیاهه، امشب در ‏سر شوری دارم، تا خزان شوم شب سرداده آوای حزین،...‏
‏«آراز آراز قان آراز سلطان آزار خان آزار» [ترکی]،‌ «هٌه وته‌ن چه‌ن خوشه ‏ویستی» [کردی]، «دایه دایه وقت جنگه» [لری]، «میززا چقدر جنگل ‏خوسی...» [گیلگی]،...و دهها و صدها شعر و سرود ديگر که در خاطره مردم ‏ما است ــ مالامال از عشق به رهایی است. آزادیخواهان میهن ما در محبس ‏و کوهستان بارها و بارها اینگونه نغمه‌ها را که در تمامی‌‌آنها زندان و زندانی و ‏شب تار و صبح سپید حضور دارد ــ زمزمه کرده‌اند.‏
آثار ابوالقاسم لاهوتی، ملک الشعرا بهار، فرخّی يزدی، احسان طبری (پیش از ‏کژراهه)، شفيعی کدکنی، سياوش کسرائی،‌ حميد مصدق، ايرج جنتی عطائی، ‏اردلان سرفراز، شهريارقنبری، زويا زاکاريان، سيد علی صالحی (سراومد ‏زمستون ــ شکفته بهارون)، امانوئل مليک اصلانيان (اوراتور يوي سپيده)، ‏عباس رستگار، اسماعيل وفا (سر ميزند دوباره خورشيد مهربانى)، کمال ‏رفعت صفايی، سعيد سلطان پور، غزاله آيتی، سعيد يوسف، کرامت الله ‏دانشيان، علی طلوع، احمد شاملو ... ــ  همه و همه، «تیغ و طلا و تسبیح» ! ‏استبداد، و رهائی از زندان ستمگران را به تصویر می‌کشند.‏
درآثار شاملو نمونه هائی چون شبانه (اگر که بيهده زيباست شب)، کاشفان ‏فروتن شوکران و نازلی ... کم نيست که همه به نوعی به زندان و زندانی، و به ‏شهيدان و اسيران اشاره دارد، از اين دست در اشعار اخوان ثالث و شفيعی ‏کدکنی و فروغ و نادرپور و سپهری و هوشنگ ابتهاج و اسماعیل خوئی...بسيار ‏داريم، کما اينکه در ميان کاريکاتورهای امثال اردشير مُحصّص و طنزهای ‏هادی خرسندی، درتابلوهای نقاشان شريف ميهن‌مان، در آهنگ‌های حنّانه و ‏محجوبی و لطفی و شمس و منفردزاده و طاهرزاده و...، در ترانه های پروين و ‏فرهاد و فروغی و شجريان و مرضيه و داریوش و عماد رام... در فيلم‌های ‏سينمائی مهرجوئی و بيضائی و... در نمايشنامه‌های نوشین و يلفانی و ساعدی ‏و ناصر رحمانی نژاد و... در مجسمه ها و تنديس های بهروز حشمت، اوّلياء و ‏ديگرانی که من نمي‌شناسم، در بازی‌های با شکوه نصيريان و انتظامی‌و فرزانه ‏تائيدی و... در رُمان‌های احمد محمود و گلشيری و دولت آبادی...  و حتی در ‏خطاطی‌ها و کنده کاری‌ها، جای پای زندان و زندانی و در يک کلام نفرت از ‏استبداد و شوق به آزادی، حّی و حاضر است.‏
زندان در قالب شعر:‏
‏۱- حَبْسّيه در ادب فارسی (دو جلد) ــ ولی الله ظفری، انتشارات اميرکبير، ‏جلد اوّل ۱۳۶۴ . جلد دوّم ۱۳۸۰ (پژوهشی پيرامون شناخت شاعران زندانی ‏از آغاز شعر فارسی تا زمان انقلاب، که در زمينه زندان و بند اشعاری سروده ‏اند.)   ‏
‏۲- حَبْسّيه سرايی در ادب فارسی ــ مهدی نوريان، نشر دانش‏
‏۳- « حَبْسّيه شاه شيخ ابواسحاق» ــ عبدالحسين نوايی ۱۳۳۱ش
‏۴- حَبْسّيه نويسی (ادبياّت زندان) ــ دکتر بهروز عزبدفتری
‏۵- شعر زندان، برگزیده و شرح اشعار مسعود سعد سلمان ــ پرویز اتابکی، ‏نشر پژوهش فرزان، تهران ۱۳۸۱‏
‏۶- دو شاعر زندانی (مسعود سعد سلمان و ملک الشعرای بهار) ــ کاظم  ‏دزفوليان، (نشريه آينه پژوهش ۱۳۸۰)‏
‏۷- ويژگيهاي فنّي ادبيات زندان از آغاز تا عصر حاضر، پايان نامه (دکترا) ‏دانشگاه تربيت مدرس، ۱۳۷۶  ــ مرضيه آباد (البته بیشتر بر ادبیات عرب ‏تکیه دارد)‏
‏۸- شب‌های زندان حلّاج نیشابوری، گزیده اشعار علی اصغر زندی (ناشر: ‏نويسنده ۱۳۸۱)‏
‏۹- « چکامه زندانی شاعر» ــ ميرزاده عشقی («چکامه زندانی شاعر» که از ‏حَبْسّيه های خوب دوران معاصر به شمار می‌رود در  دهه سوّم شهريور ‏‏۱۲۹۸ شمسی در زندان نظمّيه تهران در قلهک سروده شده است)‏
‏۱۰- کتاب شعرهای زندان ــ رضا براهنی، چاپ دانشگاه اينديانا ‏
‏۱۱- جان‌باختگان به بوی فردائی نو ــ سعيد يوسف، نشر نقطه ۱۳۸۲ ‏
‏۱۲- آوازهای بند، سعید سلطانپور، مجموعه سروده‌ها از پاييز ۱۳۴۷ تا بهار ‏‏۱۳۵۱ انتشارات صفا ۱۳۷۷ ‏
‏۱۳- از کشتارگاه، سعید سلطانپور، ناشر سازمان اتحاّد فدائيان زمستان هفتاد ‏و هفت، صدای ميرا
‏۱۴- کشتار ۶۷ به بانگ بلند (شعر) ــ دکتر اسماعيل خويی
‏۱۵- شعر مناجات (در باره احسان طبری و زندان) ـ هوشنگ ابتهاج (سايه)‏
‏۱۶- خورشيد خون گرفته ۹ ارغوان، نعمت آزرم ــ درمورد شهادت بيژن ‏جزنی و کاظم ذوالانوار و يارانشان سروده شده ‏
‏۱۷- فريادهای بند- دفتر شعر، حسين صدرايی، ناشر اتحاّد فدائيان‏
‏۱۸- ناقوس بتکانيد نقاره خوان سحر بيدار است، (شعری از مجاهد شهيد ‏علی خليلی در وصف موسی خيابانی) سایت ديدگاه ‏
‏۱۹- فرياد، برگزيده اشعار سرور (مادر يکی از قربانيان حکومت اسلامی)، ‏تايپ سروش، زمستان ‏
‏۲۰- چکامۀ سوگ و خشم، به ياد جانباختگان کشتار سال ۶۷ ـــ رضا ‏مرزبان،  آذر ماه ۱۳۶۷ (سايت روشنگری)‏
‏۲۱- رفتم گلت بچينم (دفترچه شعر) ــ مجيد نفيسی، باران۱۳۸۰شهروند، ‏شماره‌های ۶۶۳-۶۵۷، اسفند و فروردين ۱۳۸۲‏
‏۲۲- دفترهاى شعر زندان ــ حسن حسام (...) ‏
‏۲۳- شعرهای زندان (مشت و درفش، غزل های بند (به فارسی) و «اوجا / ‏پژواک (شعرگیلی) ــ  محّمد امینی لاهیجی ( م. راما ) ‏
‏۲۴- آشترانکوه، (به ياد همايون چاغروند) و «با من از زندان مگو» و «بشکن ‏تنم شکنجه»، (برای زيبا کاظمی‌که در زندان اوين جان باخت) ــ سروده ‏های حجت کسرائيان، سایت عصر نو  ‏
‏۲۵- «زخمه ها» (دفتر شعر)...خاک خوب ــ ف  مرزبان ‏
‏۲۶- انسانه خونین در زندان / یکی از شب‌های زندان ــ هاله رازی (سایت ‏همبستگی نت، ۲۰۰۳)‏
‏۲۷- دراينجا هرچی زندان است ــ فاروق فارانی (شاعر افغان)، جای چاپ: ‏هلند بنگاه ويرايش (شاه‌مامه)‏
‏۲۸- ترانه های زندان ــ‌ امیرحسین سجادّیه، ناشر: آبانگاه - ۱۳۸۱‏
‏۲۹- بر ساقه تابيده کنف (سروده های زندان) ــ گردآوری از ايرج مصداقی، ‏ناشر: آلفايت ماکزيما، سوئد ۱۳۸۴‏