|
خاطراتِ خانه ی زندگان (۸۵۰ کتاب و مقاله در مورد زندان)
|
|
|
همنشینِ بهار
|
|
صفحه 2 از 18
آنچه در این نوشته برجسته شده، خاطرات و روایت زندانیان رژیم های شاه و شیخ و کتب و مقالاتی است که به نوعی به زندان و زندانیان و کشتار دگر اندیشان پرداخته است. با این یادآوری که شناسنامه کامل آثار زندان فقط با تلاش جمعی به سرانجام میرسد، به نکات چند اشاره میکنم:
ــ اين ليست به اين دليل که تمام جزئيات مربوط به یک اثر را ارائه نميدهد، «کتاب شناسی زندان» به معنی دقيق کلمه نيست.
ــ در اين فهرست نام «ناِکسان» نيز ديده ميشود و روشن است که ماهيت خاطره نويسانی چون ازغندی و هادی غفاری با صفر قهرمانی و مرضيه اسکوئی، قابل قیاس نیست.
ــ جدا از کتب و مقالات مربوط به زندان، به ترانه سرودها، آثار هنری و فیلمهای مربوط به زندان و نیز به سایتهایی که مسئله زندان را برجسته میکنند ــ اشارات کوتاهی کردهام.
ــ ميدانيم که تاريخ شفاهی مکتب جديدی در تاريخ نگاری است که از حدود سه دهه پيش ظهور کرده است. تاريخ شفاهی، ثبت و ضبط رويدادها و حوادث برای تاريخ نگاری به شيوه غير مکتوب است، علاوه بر اين، تاريخ شفاهی مقدّمه ای برای تاريخ مکتوب هم هست. در حال حاضر مؤسّسات مختلفی درباره تاريخ شفاهی ايران در خارج از کشور وجود دارد که پروژه تاريخ شفاهی هاروارد، تاريخ شفاهی جنبش چپ در ايران، بنياد مطالعات ايران و تاريخ شفاهی يهود (درباره يهوديان ايران)، از جمله آنها هستند در همين رابطه آقای حميد احمدی با بسياری از حادثه سازان تاريخ معاصر ما مصاحبههای باارزشی انجام داده است.
«بيزاري از شب فريب است اگر در ستايش روز ترانه اي نخوانیم»، اميدوارم امروز و فردا نکنیم تا خاطراتی که در اصل مُتعّلق به مردم شريف ميهنمان است گم و گور نشود و بخصوص پای صحبت خانواده زندانيان که در اصل بار همه محنتها بر دوشآنها بوده است، بنشينیم.
با اعتقاد به این واقعّیت که «ايرانی بدون زندان، شکنجه و اعدام ممکن است»، و از درون شب تار، گل صبح خواهد شکفت، به برخی از آثاری که به زندانهای شاه و شيخ میپردازد و من به آن دسترسی داشته ام، نگاه میکنيم.
خاطرات و اسنادی در باره ی زندانهای دوره پهلوی:
۱- ايام محبس ــ علی دشتی (چاپ ششم: خرداد ۱۳۵۲انتشارات اميرکبير)
ايام محبس، يادداشت هايی است که علی دشتی در اثنای سه ماهه حبس نگاشته و ابتدا در قسمت پاورقی شفق سرخ (از شماره ۱ تا ۱۵) به طبع رسيد. پس از آن نيز چندين بار چاپ و منتشر شد و اينک به چاپ هفتم رسيده است.
۲- خاطرات نصرت الدوله فيروز (ایام محبس در زندان نظمّيه و قصر)
اين يادداشت ها در بخشى از جلد دوم كتابى كه به سال ۱۳۷۰ با عنوان اسناد و خاطرات و آثار فيروز ميرزا نصرت الدوله از سوى انتشارات «نشر تاريخ» چاپ و منتشر شده مندرج است.
«مجموعه مکاتبات، اسناد، خاطرات و آثار فیروز میرزا فیروز (نصرت الدوله): / به کوشش منصوره اتحادّیه (نظام مافی)، سیروس سعدوندیان»
نصرت الدوله در زندان قصر بازداشت بود، زندانی كه از جمله به دستور و تلاش خودش در سمت وزير عدليه ساخته شده بود.
۳- تيمورتاش در صحنه سياست ايران، باقر عاقلی، نشر جاويدان، تهران ١٣٧۱
[تیمورتاش هم که خود از بانیان زندان قصر بود، در همانجا زندانی شد و آنگونه که پیشه وری روایت کرده، بد جوری به ذلّت افتاد]
۴- واقعه اعدام جهانسوز و ريشه های اجتماعی و سياسی آن، تجفعلی پسيان، مدبر، تهران، ١٣٧۰
۵- زندگی نامه محرمعلی شميده، ازبنيانگذاران سازمان جوانان کمونيست و اتحاّديه های کارگری به کوشش بهرام چوبينه آلمان ۱۳۷۳
۶- خاطرات زندان از: ع شميده (باکو ) ۱۹۸۰
۷- قيام افسران خراسان ــ پروفسور احمد شفاهی، کتابسرا، تهران ۱۳۶۵
۸- ياداشتهای زندان ــ جعفر پيشه وری. ناشر: پسيان تهران
- خاطرات و يادداشتهای زندان، پيشهوری، (اوّل بار در باکو و بعد از انقلاب پنجاه و هفت در «ماينز آلمان» منتشر شد. بنياد حافظ ) «کتاب يادداشتهای زندان» نوشته پيشهوری، بعد از شهريور ۱۳۲۰ با امضاء مستعار سيمرغ، ابتدا زير عنوان «از زندان تا کاشان»در «روزنامه داد»، درج شد. «هفتهنامه ناهيد» هم دنباله آن را منتشر کرد. بعدا تمام اين يادداشتها در روزنامه« آژير »، تجديد چاپ شد.
۹- خاطرات دوران سپری شده، (خاطرات و اسناد يوسف افتخاری)، به کوشش کاوه بيات و مجيد تفرشی، نشر فردوس، تهران، ۱۳۷۰{mospagebreak
۱۰- دفاعّيات احمد کسروی از سرپاس مختاری و پزشک احمدی، به کوشش باهماد آزادگان، خاوران پاريس ۱۳۸۳
۱۱- محاکمه محاکمه گران، تهران، ــ «م- گلبان»، و «ی – شريفی»، نشر نقره، تهران ۱۳۶۳ (در مورد مباحثات دادگاه عاملان کشتار مدرّس، ارانی، فرخی و سردار اسعد...)
۱۲- راهيان خطر (در مورد زندان با اشاراتی به مهندس ُعلوی، علوی، ارانی، سعيد سلطان پور...) ــ باقر مومنی، خاوران ۱۳۸۵
۱۳- خاطرات يک زن توده ای، اوّلين زن قزاّق در ايران ــ راضيه ابراهيم زاده، کلن، ١٣٧٣ چاپ جديد: توسط نشر آيدا در آلمان، ٢٠٠۵ (با عنوان «خاطرات يک زن ايرانی»، هم چاپ شده است.)
- خاطرات يک زن تودهای ــ راضيه ابراهيمزاده (به کوشش: بهرام چوبينه - نشر: دادار)
۱۴- پنجاه و سه نفر، بزرگ علوی، انتشارات جاويدان، تهران، ١٣٥٧ (بار اوّل در سال ۱۳۲۳ منتشر شده، در سال ۱۳۵۷ انتشارات اميرکبير، و بعداً در سال ۱۳۸۴نشر «نگاه»، آنرا تجديد چاپ کرده است)
۱۵- پنجاه نفر...و سه نفر ــ جلد اوّل از خاطرات دکتر انور خامه ای (چاپ اوّل، ايران انتشارات هفته، ۱۳۵۷چاپ دوّم آلمان غربی انتشارات نويد)
۱۶- دفاعيات تقی ارانی يک اثر فناناپذير، (فدراسيون محصلين و دانشجويان ايرانی در آلمان فدرال و برلن غربی، سال...)
- دفاعیات دکتر ارانی در دادگاه ۵۳ نفر ــ دنیا دوره چهارم شماره یک و دو سال ۱۳۴۲
- روزنامه اطلاعات از تاریخ ۱۱ تا ۲۶ آبان سال ۱۳۱۷، بخشی از جریان محاکمه ارانی را درج کرده است.
۱۷- مرگ ستارگان ــ دکتر س. وحدت نیا، (در این کتاب به شلاق خوردن دکتر ارانی در زندان قصر و انداختن او بدون هیچ گونه لباسی در سلّول مرطوب، اشاره شده است.)
۱۸- نوروز در خارک، «ياداشتهای سيد ابوالقاسم انجوی شيرازی در زندان خارک» ــ آدينه ٥٦ و ٥٧، نوروز ١٣٧۰ ــ به اهتمام ميهن صداقت پيشه (نشر چاو ۱۳۸۴)
۱۹- از تهران تا استالين آباد، محمّد تربتی، نشر نقطه، تابستان ۱۳۷۹
۲۰- کتاب آرزو، (عباس – اسکندری) در ۱۳۲۲ ش، در دو مجلّد، از سوی مؤسّسه مطبوعاتی پروين، منتشر شد. انتشارات غزل، زمستان ۱۳۶۱
در جلد اوّل، به تقليد از «کتاب خلسه»، يا خوابنامة محمّدحسن خان اعتمادالسلطنه، به محاکمة خيالی مخالفان حکومت مشروطه و حقوق ملّت، در دورة سلطنت رضاشاه، پرداخته است. البّته پايان ماجرای اين محاکمه روشن نيست... (عباس اسکندری نزديک به ده بار، در دورة رضا شاه بازداشت و هر بار، پس از تحمّل چند ماه زندان، آزاد شده است.)
۲۱- محاکمات سياسی در ايران از سال ۱۳۳۳تا ۱۳۵۷ ــ بهروز طيرانی، نشر علم سال۱۳۸۱، در مورد دستگيری های پس از ۲۸ مرداد که رژيم شاه تهيه نموده است و اسناد باارزشی دارد
۲۲- گذار از برزخ ــ ناصرزربخت، نشر آتيه ۱۳۸۰ (در اين کتاب وصیّتنامه زربخت و نامههايش به باقر مؤمنی به همراه مقاله يی مفصل از مؤمنی را میخوانيم.)
۲۳- گذز از طوفان ــ گفتگوی حميد احمدی با مرتضی زربخت نشر ققنوس ۱۳۸۲
۲۴- ياداشتهای زندان، از ۱۹۲۸تا ۱۹۴۲ اردشير آوانسيان، حزب توده ايران، به کوشش علی دهباشی، انتشارات شهاب، تهران ١٣٧٨)
۲۵- تقريرات دکتر مصّدق در زندان، به اهتمام سرهنگ جليل بزرکمهر وکيل مصدق در دادگاههای نظامی، و با کوشش ايرج افشار، تنظيم شده. تهران، انتشارات فرهنگ ايران زمين، ۱۳۵۹
۲۶- خاطرات شاپور رپورتر (ناشر...سال...)
۲۷- خاطرات حسين مکّی، انتشارات علمیتهران (به انگليسی هم ترجمه شده، لندن و نيويورک، ۱۹۸۶، انتشارات کروم هلم) اين کتاب از جمله به چهره پشت پرده کودتای ۲۸ مرداد شاپور رپورتر اشاره میکند، فردی که مورّخين تا اين اواخر چندان از او نمیگفتند.
۲۸- زندان فلک الافلاک، خليل ملکی، مجلّه فردوسی، تهران، ١٣٣۵
۲۹- خاطرات سياسی خليل ملکی، تهران پائيز ۱۳۶۸ ـ شرکت سهامیانتشار
۳۰- خاطرات سياسی خليل ملکی (با مقدمه همايون کاتوزيان)، انتشارات رواق، پائيز ١٣٦۰
۳۱- خاطرات روزنامه نگاران زندانی «خليلی ملکی»، «احمد ناظرزاده کرمانی» و «ايرج نبوی» ــ گردآوری و تدوين: سيد فريد قاسمی(تهران: نشر آبی، ۲۰۰۴، چاپ اوّل)
۳۲- دفاعيات خسرو روزبه در دادگاه تجديد نظر نظامی، انتشارات حزب توده (البته انتشارات حزب توده، دفاعيات روزبه را با حذف بخش های مربوط به ترور محمّد مسعود و انتقاد از رهبران توده ای منتشر کرد و نام آن را «دفاعيات خسرو روزبه، قهرمان ملّی» گذاشت.)
۳۳- از انزلی تا دوشنبه ــ محمّد روزگار (استکهلم، انتشارات آرش، ۱۹۴۴)
۳۴- دنيای ارانی ــ باقر مومنی، انتشارات خجسته، تهران ۱۳۸۴
۳۵- نيم قرن مبارزه ــ خاطرات دبير کل حزب دموکرات عبدالله حياکی
۳۶- يادهايی از گذشته (خاطرات دکتر غلامحسين فروتن) به کوشش: علی دهباشی تهران، انتشارات سخن، ۱۳۸۰
۳۷- افسانه ما، سروان توپخانه غلامعباس فروتن (بعد از انقلاب بصورت چاپ سفيد در ايران منتشر شده، و هم اکنون در سایت «راه توده»، میتوان مطالعه نمود.)
۳۸- خاطرات محمّدمهدی عبدخدايی (مروری بر تاريخچه فدائياناسلام) ناشر:مرکز اسناد انقلاب اسلامیمحل نشر: تهران تاريخ نشر: ۱۳۷۹
۳۹- رفقای بالا ــ منوچهر کی مرام (تهران ارديبهشت ۱۳۷۴ ناشر: شباويز)
۴۰- خاطرات سياسی، ايرج اسکندری (بخش نخست)، به کوشش بابک اميرخسروی و فريدون آذرنور، پائيز ۱۳۶۶
- خاطرات ايرج اسکندری (مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سياسی)
- خاطرات سياسی ايرج اسکندری، بکوشش علی دهباشی، چاپ اوّل، انتشارات علمی، تهران، ۱۳۶۸. چاپ دوّم، انتشارات علمی، ۱۳۶۸ چاپ سوّم، انتشارات علمی، ۱۳۷۹
- يادمانده ها و ياداشتهای پراکنده ــ ايرج اسکندری به کوشش بهرام چوبينه، آلمان، انتشارات مرد امروز
۴۱- کتاب سياه يا کتابچه حقيقت
(به دستور تيمور بختيار ادارة فرمانداری نظامیدر ۱۳۳۴ درپی دستگيری شبکه های نظامیحزب توده پرونده های بازجويی و محاکمه های آنان را با عنوان کتاب سياه دربارة افسران حزب توده منتشر کرد. گفته اند که امان الله قريشی از سران نادم حزب توده کتاب اخير را به نام تيمور بختيار تأليف کرده است). چاپ اوّل: تهران اسفند ۱۳۳۴، چاپ دوّم: آمريکا، کاليفرنيا ۱۹۸۹، انتشارات جهان
جالب اینجاست که با اقتباس از امثال تیمور بختیار و سرهنگ زیبایی، در تیرماه سال ۱۳۷۷، در تهران جزوه ای با نام مشابه (کتابچه حقیقت)، انتشار یافت که از ارتباطات داخلی و شیوه دستگیری رهبران حزب توده و اعمال پس از انقلاب این تشکیلات...صحبت میکند. «حمید احمدی» در واکنش به آن «کتابچه حقیقت، پدیده نوظهوری در عرصه جنگ روانی...» را نوشته است.
۴۲- شکنجه در رژيم شاه ــ سعيد صمدی پور، ناشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی
۴۳- ميهمان اين آقايان - م.به آذين، تهران، ۱۳۴۹ (چاپ اوّل آن در سال ۱۳۵۲ در آلمان منتشر شد. نشر آگاه، ١٣٥٨در سال ١٣٧١نيز تجديد چاپ شده است)
۴۴- از هر دری... (زندگی نامه سياسی - اجتماعی م به آذين)، نشر جامیتهران، ١٣٧۲ (دو جلد آن چاپ شده و جلد سوّم تا هفتم آن مجوز انتشار نگرفته است. به آذين خود در فصلنامه «گيلان ما» (شماره تابستان ۱۳۸۰) نوشته است که جلد های بعدی تا کنون به صورت دست نويس نزدم ماندهاند...)
۴۵- ناگفته ها ــ خاطرات مهدی عراقی چاپ اوّل پاريس ۱۳۵۷، توسط موسّسه خدمات فرهنگی رسا، نيز در سال ۱٣۷۰به چاپ رسيده است.
۴۶- خاطرات من از زنده ياد حسين فاطمی، تنظيم از مکری (گويا در ميان اسنادی که کودتاچيان از خانه دکتر مصدق، غارت کرده بودند، خاطرات دکتر حسين فاطمیو نامههای او به همسرش نيز، بدست آمده است. اين خاطرات دوران اختفای پس از کودتا را به تصوير میکشد.)
۴۷- خاطرات و مبارزات دکتر حسين فاطمیبه کوشش: بهرام افراسيابی، انتشارات سخن بهار ۱۳۷۰
۴۸- سازمان افسران حزب توده ايران ـ محمّد حسين خسروپناه، نگاه نو، شماره ۳۳، تابستان ۷۶ . نیز انتشارات شيرازه، تهران، ۱۳۷۷
۴۹- سازمان افسران حزب توده ايران از درون ـ محمّد حسين خسروپناه، انتشارات پيام امروز، تهران، ۱۳۸۳
۵۰- خاطرات ابراهيم يونسی با عنوان از «بازجويی تا تيرباران»، (بخشی از زندگی نامه منتشرنشده نويسنده با عنوان «کسی شبيه خودم»)
۵۱- انگيزه (خاطراتی از دوران فعاليت حزب توده) ــ سرگرد غلامحسين بقيعی، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، ۱۳٧۳
۵۲- گزارش های محرمانه شهربانی جلد اول، (۱۳۲۴ - -۱۳۲۶) و جلد دوم (۱۳۲۷ - ۱۳۲۸) ـــ مجيد تفرشی، محمود طاهراحمدی، تهران، سازمان اسناد ملی ايران، ۱۳۷۱
۵۳- حسن ضياء ظريفی، از دانشگاه تهران تا قتلگاه اوين ــ دکتر ابوالحسن ضياء ظريفی ــ انتشارات امين دژ ۱۳۸۳
۵۴- خاطرات مريم فيروز (تهران مؤسّسه تحقيقاتی و مؤسّسه تحقيقاتی و انتشاراتی ديدگاه ۱۳۷۳)
۵۵- گفتگوی حميد احمدی با محمود روغنی از اعضای پيشين حزب توده ايران
۵۶- «ئاله کوک» (برگ سبز)، خاطرات غنی بلوريان ترجمه رضا خيری مطلق (انتشارات موسسه خدمات فرهنگی رسا ۱۳۸۲)
۵۷- کتاب مرتضی کيوان، به کوشش شاهرخ مسکوب، تهران، کتاب نادر ۱۳۸۲
۵۸- فصولی از تاريخ ــ ضياءالدين الموتی (تهران چاپخش ۱۳۷۰)
۵۹- خاطرات کريم حسامی(يازده جلد) [...]
۶۰- خاطرات عبدالرحمن قاسملو (ناشر...سال...)
۶۱- خاطرات جهانگير تقضّلی به کوشش: يعقوب توکلی انتشارات سوره
۶۲- درهای زندان گشوده خواهد شد، اطلاعات فشرده ای از رفتار رژيم ضد ملّی و ضد دموکراتيک شاه، با مخالفين سياسی، ــ احسان طبری (۱۳۴۹سالنامه حزب توده به مناسبت پنجاهمين سال تأسيس حزب کمونيست ايران و سی امين سال تأسيس حزب توده ايران)
۶۳- خاطرات آلبرت سهرابيان (برگی ازجنبش کارگری کمونيستی ايران) ناشر بيدار ۱۳۷۹
۶۴- محمّد نخشب به روايت اسناد ــ روح الله بهرامی(نشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی۱۳۸۳)
۶۵- هفت سال در زندان آريامهر ــ احمد آرامش، تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب ۱۳۵۸، (احمد آرامش، در ۲۴ مهر ماه ۱۳۵۲ در پارک لاله بهوسيله ساواک ترور شد)
۶۶- - پيكار من با اهريمن : يادداشت هاى زندان ــ احمد آرامش ؛ به كوشش خسرو آرامش، انتشارات فردوس و انتشارات مجيد، [بى تا]
۶۷- خاطرات يک چريک در زندان، يوسف زرکار، انتشارات چريکهای فدائی ۱۳۵۱، انتشارات جبهه ملّی خارج از کشور، مرداد ١٣٥٣، (تکثير انجمن دانشجويان و محصلين ايرانی در برلن غربی، تير ماه ۱۳۵۵)
۶۸- حماسه مقاومت، (چريک فدائی خلق رفيق اشرف دهقانی سخن میگويد) اشرف دهقانی، انتشارات جبهه ملّی ايران خارج از کشور (بخش خاورميانه)، چاپ دوّم – خرداد ۱۳۵۳بهمن ۱۳۵۷
۶۹- لحظاتی از زندگی صفر قهرمانيان، (خاطرات صفرخان) بهروز حقّی، نشر آذربايجان، آلمان، کلن، آذر۱۳۷۲
۷۰- خاطرات صفرخان (صفر قهرمانيان) ۳۲ سال مقاومت در زندان شاه / در گفتگو با علی اشرف درويشيان ، تهران، نشر چشمه، ۱۳۷۸
۷۱- ُدرد زمانه، (خاطراتی از سال های ۱۳۵۷-۱۳۲۰)، علی عموئی، تهران، ١٣٧۳ نشر آنزان ۱۳۷۷ و نشر اشاره، تهران ۱۳۸۰
۷۲- دادِ بيداد (خاطرات زنان زندانيان سياسی در زمان شاه دو جلد) ــ به کوشش ويدا حاجبی تبريزی، جلد اوّل صحاّفی و چاپ باقر مرتضوی، کلن- آلمان، اسفند ۱۳۸۱/ جلد دوّم، انتشارات فروغ، کلن-آلمان، خرداد ۱۳۸۳، انتشارات فروغ، و نيز انتشارات «بازتاب نگار»
[دادِ بيداد = اِعمال دادی که به بیداد میانجامد. دادی که جوهر و اصل آن بیداد است. بيدادی که به شکلهای گونهگون طی قرنها بر جامعة ما اعمال شده و به رايج شدن ضربالمثلی مردمیانجاميده: ای! دادِ بيداد!...]
|
Once
Monthly
