آن چه در زیر می خوانید، تلاش چندین ماهه ی همیار خوب ماست که ‏بدون تلاش شبانه روزی او و همیاری برخی از دوستانِ مشترک، در این مدت ‏کم، امکان پذیر نبود.

یادآوری چند نکته نیز ضروری ست:‏
‏  متن به علت طولانی بودن، کوتاه شده است. همانگونه که همنشین گرامی ‏تاکید کرده است این لیست «کتاب شناسی زندان» به معنی دقيق کلمه ‏نيست. امید که  با تلاش ارزشمند گردآورنده و همیاری دیگر همبندیان، در ‏آینده ای نزدیک شاهد انتشار "کتاب شناسی زندان" باشیم..‏
                                                                          آرش

دردآور است که حديث ِ زندان و زندانی، بخش عمده ای از تاريخ کشور ما را ‏تشکيل می‌دهد، امّا این واقعّیت نشانگر اين هم هست که جامعه ما ُمرداب ‏نيست، رودِ خروشانی است که سکوت و سکون در آن راه ندارد و سنگ ‏انداختن ها نمی‌تواند راهش را سّد کند.‏
فهرست (البته ناقصِ) زير ليست کتاب ها يا مقالاتی است که پيرامون ‏‏«زندان‌های شاه و شیخ»، نوشته شده و آن‌را به آن دسته از زندانيان سياسی ‏تقديم می‌کنم که يک سينه سخن دارند که از آن همه مردم ايران است، ولی ‏آنان این مهم را که چون کوله باری بر دوش آن‌هاست، با امروز و فردا کردن ‏و دلخوشی در «زندانِ روزَمرّگی»! حبس نموده و برباد می‌دهند. ‏
اگر آثاری چون تاريخ بيداری ايرانيان و مشروطه کسروی و تاریخ سی ساله ‏نبود، اگر نظائر مکّی ‌و شعاعیان و جزنی... نيز به وقايع‌نگاری صرف اکتفا ‏نموده و امثال روزبه و پاک نژاد و سعيد محسن، پته  جنايتکاران را روی آب ‏نمی‌ريختند، نويسندگان مرتجع و «قلم‌فروش»، شيخ فضل الله نوری و ‏ناصرالملک را صوراسرافيل و سّتارخان جا می‌زدند و کودتای ۲۸ مرداد را قيام ‏ِ ملّی! و شلاق به دستان دهه شصت را مصدق! و منتسکيو! قالب می‌کردند.‏
                                                         ‏***‏
اگر « حَبْسيّه » (زندان نامه و شعر زندان) را تنها به قصیده‌ای که شاعر در ‏زندان و مربوط به حبس خود ساخته، محدود نکنیم، اگر بپذیریم که فرهنگ ‏حَبْسيّه يا فرهنگ زندان بخشي از فرهنگ مردم به شمار می‌رود و دريچه ‏هاي تاريخ را بر روي ما مي‌گشايد، نگاه‌مان به زندان نویسی و ادبیّات زندان ‏متفاوت می‌شود.‏
‏«حَبْسيّه» های خاقاني شروانی و فرّخی یزدی، «ناله از حصار نای»، و سوز و ‏گداز امثال مسعود سعد سلمان، تقدیرگرایی کور و ندیدن نظم ستم‌زا، ‏شکایت از شپش و پشه در سلّول که در سروده‌های زنداني دوره صفوي ‏‏(ابوالقاسم امري) و ملك الشعراي بهار، هم دیده می‌شود، آرام آرام جای خود ‏را به چالش کشیدن استبداد می‌دهد و به جای نقالّی و وقایع نگاری «ایام ‏مَحبَس» علی دشتی، نقادی «بزرگ علوی»، و وقایع نمایی کتاب «نه زیستن، ‏نه مرگ» می‌نشیند.‏
از تعریف رسمی‌«حَبْسيّه» که عبور کنیم، می‌توان و باید آثار ارزشمندی را ‏که زندانیان سیاسی در زندان خلق کرده‌‌اند، « حَبْسيّه » نامید. ‏
به نظر من "گنجينه‌ خواف" آیه الله مُدرّس، «رُمان نادره» سید جعفر پیشه ‏وری، نامه های سرگرد جعفر وکیلی، «تقریرات» دکتر محمّد مصدق، ‏‏«گذشت عمر» دكتر شايگان، تحقیقات عبدالحسین نوشین روی شاهنامه، ‏‏«شوهر اهو خانم» علی محمد افغانی، «زمین سوخته» احمد محمود، «پرتوی ‏از قرآن» آیه الله طالقانی، «داستان تکامل و خلقت انسان» دکتر یدالله ‏سحابی، «باد و باران» و «پديده‌هاي‌ جوّی» مهندس‎ ‎‏ بازرگان، «غزل شماره  ‏هفتِ» مهدی اخوان ثالث، «قصیده لبخند چاک چاک» محمد شمس ‏لنگرودی،‎» ‎رُمان «تاتار خندان» غلامحسین ساعدی، [همنشینی با] ‏‏«کلیدر»، محمود دولت‌آبادی، «شناخت اجتماعی هنر» علامه‌زاده،  ‏‏«آهنگ‌هاي فراموش‌شده» احمد شاملو، «سرود ايران اختر شبانه» عباس ‏رستگار، «تاریخ سی ساله» بیژن جزنی، دنیامیسم قرآن موسی خیابانی... و ‏ترجمه کتبی چون:‏
‏‌«از اعماق» اسکاروایلد «فیروز میرزا»، «هياهوي بسيار براي هيچ» شكسپير ‏‏(عبدالحسین نوشین)، «خانم وارن» برناردشاو (بزرگ علوی)، «دُن آرام» ‏شولوخوف (به آذین)، « جنگ‌ شكر در كوبا » ژان پُل سارتر (جهانگير ‏افکاری)، «منشاء حیات» ُاپارین (هاشم‎ ‎بني‎ ‎طرفي)، «تاریخ اجتماعی هنر» ‏آرنول هاوزر، (مجید امین مؤید)، «تاريخ فلسفه غرب» برتراند راسل و ‏‏«ناشناس اسرارآميز» (‏Mysterious Stranger‏) مارك توين، (نجف دريا بندري)، ‏Приключения барона из Мунчаусен‏ «ماجراهای بارون مونچهازن» (سروژ ‏استپانیان)، و آثاری در باره پاولوف و فروید... که در زندان و زیر سایه ‏دیکتاتوری تهیّه شده اند، همه و همه ــ نوعی «حَبْسيّه» است. ‏
همچنین کارهای نمایشی هنرمندانی چون: ناصر رحمانی نژاد در زندان‌های ‏قصر و قزل حصار، («انسان فقط بوسيله ی نان نمی‌‏ميرد» اثر ‏Jorge ‎Diaz، نمایشنامه «مرگ در برابر»...)، و اجرای «پردة آخر نمايشنامة ‏اتللو»، و «هملت» شکسپیر و برخی آثار «برشت» مثل «گالیله» و ‏‏«چهره‌هاي سيمون ماشار»...و «چشم در برابر چشمِ» ساعدي (توسط زنان ‏زندانی در رژیم پیشین) ــ  «حَبْسيّه» است. ‏
یادآوری کنم که در زندان های بعد از انقلاب هم، از اینگونه «حَبْسيّه »ها، ‏داشته‌ایم «مانيفست جمهوری خواهی» ‏

و...‏
البته «صاحب کار» برخی از کتبی که در زندان های جمهوری اسلامی‌نوشته ‏شده، بازجویان بوده اند و شماری از اینگونه کتب، بفرموده! نگاشته شده‌است. ‏‏(مثل خاطرات فردوست، کژراهه طبری...)‏
                                                     ‏***‏