بسیار وقت ها روانشناسان، محیط خاصی را برای تحقیقات در آزمایشات خود ‏فراهم می سازند تا تأثیر و فرایند پدیده های مشخصی را با محرک هایی که ‏خود بر می گزینند، تجربه کنند.‏
روان انسان با تمامی قدرت و ضعف خویش هنوز مورد بحث و موضوع تحقیق ‏روانشناسان است. تعریف ها و ارزیابی ها و آن چه که به نوع آدمی بر می ‏گردد، همیشه یکسان نیست چرا که اغلب این تحقیقات و نتیجه گیری ها ‏خود را با یک جامعه ی بورژوایی و طبقاتی، وفق می دهند.‏
آما آن چه روشن است، روح و روان آدمی اساساٌ در برخورد با ناهنجاری ها ‏بطور عموم، گریزان است و این عکس العمل در همه یکسان است. انسان ها ‏به هنگام گرفتاری برای راندن این ناهنجاری و درد، متوسل به راهِ حل های ‏متفاوتی می شوند که حاصل اش روایت های گوناگون از زندگیِ انسان ‏هاست. طبیعت آدمی از زندان و شکنجه بیزار است و حس آزادی در بیان و ‏رفتار، در ذات همه ی انسان ها نهفته است.‏
زندان، بخصوص زندان جمهوری اسلامی در دهه ی 60 که برای جلوگیری از ‏اندیشیدن آزاد انسان ها بوجود آمده بقود، در نوع خود منحصر بفرد بود؛ چرا ‏که کار فقط به نیندیشیدن ختم نمی شد؛ جایگزین کردن شیوه ی تفکر ‏ارتجاعی و غیر انسانی زندانبانان و حاکمان وقت، امری اجباری بود. بدین ‏منظور زندانبانان تا جایی که می توانستند، محیط زندگی را تنگ و امکانات ‏برای نشو و نما را به حداقل رسانده بودند.. بندها از فضاهای کوچکی تشکیل ‏می شد که عاری از هر وسیله ی ابتداییِ زندگی بود. در مقابل آن، زندانیان ‏بیشماری بودند که با هزاران درد جسمی و روحی، مجبور به زندگی در این ‏فضاها بودند؛ و تمامی کمبودها را با آنچه که در بیرون از زندان در درون خود ‏اندوخته بودند، حل می کردند.‏
مثلاٌ، برای کمبود جا و داشتن وسایل ضروریِ زندگی، از قوه ی ابتکار خود ‏مدد می جستند و ابزارِ لازم را به شکل کاملاٌ ابتدایی می ساختند و یا با ‏سازماندهی و برنامه ریزی، امکان خواب و استراحت را در کمبود شدید جا به ‏طور برابر، برای همه فراهم می کردند. اغلب اوقات بخاطر کمبود غذا و ‏گرسنگیِ مزمن، صحبت های شیرینی در مورد غذاهای خوب به راه می افتاد. ‏از سرِ گرسنگی، تعریف و توصیف هایی در ذکر انواع و اقسامِ خوردنی ها و ‏نوشیدنی ها، می شد. و البته چاشنی اش، شوخی و طنزی بود که همیشه در ‏انتها با مقایسه ی وضع و امکانات موجود، به اتمام می رسید. ‏
تکه نانی کوچک، یک یا دو حبه قند برای هر نفر، یک چاییِ پُر از کافور، ‏کمی برنج به اندازه ی 2 یا 3 قاشق برای هر نفر، مدت ها غذای زندانیانِ ‏زندان اوین بود. البته، این گرسنگی مزمن در کنار اعدام ها و شکنجه ها و ‏سایر بیدادگری های رژیم اسلامی، امری غیرعادی نبود.‏
این محرومیت ها از آن چه ما نیازهای اولیه ی انسانی می نامیم، شکل های ‏متعددی داشت. نیازهای عاطفی که با دوستی های عمیق بین افراد که بطور ‏طبیعی شکل می گرفت، برآورده می شد؛ و نیازهای جنسی که در محیط ‏خشن و پُر اضطراب زندان، فرصت وجودی خود را از دست داده بود.‏
حس زیبایی شناسی و بحث در مورد آن حتا امروز در بسیاری موارد به ‏عنوان یک بحث روشنفکرانه و غیر ضروری قلمداد می شود، با تجربه ام در ‏زندان- آن هم در زمانی نه چندان کوتاه و در شرایطی کاملاٌ متفاوت از ‏محیط طبیعی انسانی- این یقین را دارم که این حس یعنی نیاز به دیدن ‏رنگ و فرم و زیبایی در روح انسان ها دقیقاٌ همان کارکردی را دارد که بدن ‏به طور طبیعی خواهان گرفتن مواد غذایی در اندام های خود برای حفظ بقا ‏و سلامتی است.‏
در شرایط بیرون از زندان و در محیطی که ما زندگی می کنیم درک این نیاز ‏سخت و یا حتا قابل انکار می نماید مثلا ما تلویزیون نگاه می کنیم، سینما ‏می رویم، درختان خیابان را و گل های کاشته شده در باغچه ها را می بینیم ‏و از کنارش رد می شویم. هر روز و در هر ساعتی شاهد ویترین های تزیین ‏شده مغازه ها و چراغ های رنگارنگ هستیم و در بسیاری مواقع بی تفاوت از ‏کنار آن ها می گذریم. آیا هیچ وقت فکر کرده اید اگر این همه را نمی دیدید ‏و به جای آن دیوارهایی به رنگ کِرم و زمینی به رنگ خاکستری فقط محیط ‏زندگی شما را تشکیل می داد و حتا امکان دیدن آسمان لایتناهی را ‏نداشتید، چه اتفاقی برایتان می افتاد؟ این جا من به بازگویی یکی از تجربه ‏هایم می پردازم:‏
مدتی را در سلول کوچکی در زندان اوین به سر می بردم. سلول خالی بود ‏حتا لباس های اضافه ی مرا به من نداده بودند. دیوارهای سلول به رنگ کرم ‏بود. پتویم خاکستری، چادرم سیاه و لباسم قهوه ای بود. من به این رنگ ها ‏فکر نمی کردم و روز و شبم را با افکارم در آن جا سپری می کردم، روزی باد ‏از شیار پایینِ درريا، تکه نخ کوچک قرمزی را به درون سلولم آورد. در حالی ‏که در سلول قدم می زدم چشمم به این تکه نخ افتاد سراسیمه به طرفش ‏رفتم، نشستم و با ولع تمام به زیبایی این نخ خیره شدم. تحسین اش کردم و ‏بلافاصله به خود آمدم: «این فقط یک تکه نخ است» از این عکس العمل ‏غیرعادی خودم متعجب شدم، آن فقط یک تکه نخ بی مصرف بود اما من چرا ‏شیفته ی آن شده بود؟
خوب به خاطر دارم روزی لاجوردی به بند ما در زندان اوین آمده بود. چند ‏نفر با او وارد بحث شدند و خواستند تا درِ هواخوری هنگام صبح، ساعتی باز ‏باشد تا زندانیان در هوای صبح بتوانند قدم بزنند. لاجوردی مخالفت کرد و ‏گفت: ما می دانیم که حتا دیدن یک درخت برای شما اهمیت دارد و ما عمداٌ ‏شما را از دیدن آن محروم کرده ایم. درِ هواخوری هنگام صبح باز نخواهد شد.‏
این محرومیت ها در داخل بندها در عرصه های مختلف جریان داشت. هم ‏چنان که ورزش  به عنوان یک فعالیت در بازسازی ذهن و سلامتی جسم ‏ممنوع اعلام شده بود. کاردستی نیز به عنوان یک فعالیت که زندانیان وقت ‏خود را با آن می گذراندند و آرامش می گرفتند و آرزوها و ایده های خود را ‏در آن باز می تاباندند ممنوع اعلام شده بود. ‏
کارهای دستی کوچک که زندانیان با امکانات صفر زندان می ساختند در ‏مراسم هایی مانند هدیه برای همسر، خانواده در نشان دادن رابطه عاطفی ‏زندانیان نقش پراهمیتی را ایفا می کرد.  حک یک گل لاله بر روی یک قلوه ‏سنگ برای ارج گذاشتن یاد برادر و یا خواهری که اعدام شده بود تأثیرش ‏بیشتر از ساختن آن مجسمه ی بزرگِ وسط شهر تهران بود که خانم زهرا ‏رهنورد با استثمار کارگران افغانی ساخته بود. در پس پشتِ فضای شلوغ بند، ‏در میان همهمه ها و رفت و آمدها ، تواب ها و خبرچین ها، زندانبانان و ‏اذیت های شان، بازجویی ها و اعدام ها، زندانیان افکار و آرزوها و نهایتا ‏فرهنگی را که به آن دلبسته بودند در پچپچ های درّ گوشی، در کارهای ‏هنری که اغلب اوقات مخفیانه انجام می گرفت، زنده نگه می داشتند. ‏فرهنگی که در روح و اصالت خود عشق به مردم زحتمکش و مبارزه با رژیم ‏ستمگر جمهوری اسلامی را بنیاد کار خود نهاده بود. این روحیه و این فضا بر ‏ضد بیدادگری موجود بعضی وقت ها شکلی به غایت سمبلیک و انسانی پیدا ‏می کرد و همه را تحت تأثیر خود قرار می داد. مثلاٌ روزی مادر پیری بعد از ‏ملاقات هفت دقیقه ای اش با دختر خود زمانی که تلفن ها قطع شده بود و ‏آخرین نگاه ها بین زندانیان و خانواده های شان رد و بدل می شد ، دست ‏پدر زندانی دیگری را به علامت اتحاد و مبارزه در مقابل زندانیان در سالن ‏ملاقات بالا می برد... احساس شوق و امید با این حرکت لحظه ای تأثیر ‏جاودانه ی خود را بر روح زندانیان در بند به جا می گذارد.‏
یادشان گرامی باد! هیچ کدام از این دو نفر در حال حاضر در قید حیات ‏نیستند. ‏
در موقعیتی که من در زندان قرار داشتم و کارهای ذوقی و هنری جزیی از ‏زندگی ام را تشکیل می داد ناخودآگاه محرم راز تعداد بیشماری از زندانیان ‏شده بودم که در رابطه با نیازهای عاطفی شان برای خلق کار هنری به عنوان ‏هدیه، برای عزیزی مورد مشورت قرار می گرفتم. ساختن یک کار دستی به ‏
عنوان هدیه قطره ای بود از آن دریای متلاطم احساسات که شاید یک زندانی ‏در طول حیات خود در زندان، همیشه آن را با خود حمل می کرد و هم ‏چنین نیاز به ابراز عشق و امید برای عزیزی که چه داخل و چه در خارج از ‏زندان به سر می برد جزء ضروریات زندگی به شمار می آمد چرا که دوری ها ‏و جدایی ها در نوع خود دردآور شده بودند. خوشحال بودم که در این همدلی ‏شریک هستم و نهایت سعی خودم را برای انجام این هدف به کار می بردم؛ ‏که نتیجه اش کوله باری از حس های زیبای انسانی بود که از دیگران به من ‏انتقال داده می شد.‏
متقابلاٌ کارهایی را هم که من و یا دیگران به عنوان کار هنری در زندان انجام ‏می دادیم، می توانست اطرافیان را کمک کند تا وجود و افکار خود را ‏لحظاتی، دقایقی و یا حتا ساعاتی در دنیایی فراتر از آن بند که بودیم به پرواز ‏درآورد.‏
دفتری داشتم در زندان قزل حصار که پرتره هم بندی های بسیاری را در آن ‏کشیده بودم. روزی از طرف عده ای مورد انتقاد قرار گرفتم که چرا همه ی ‏پرتره ها غمگین هستند؟ گفتم: برای این که هر کس مدل ام می شود بعد از ‏لحظه ای در خود فرو می رود و چهره ی غمگینی پیدا می کند. یکی از بچه ‏ها همان موقع اعلام کرد من مدل ات می شوم و تا آخر می خندم. جالب ‏بود. من هم قبول کردم و از او پرسیدم به راستی می توانی کمِ کم یک ربع ‏بخندی؟ و او گفت تو کارت نباشد من می خندم. ‏
ما نشستیم و مشغول به کار شدیم. خنده ی او مرا هم به خنده واداشته بود و ‏هم چنین اطرافیان که به تماشا ایستاده بودند. کم کم تعداد تماشاچی ها ‏زیاد می شدند و خنده به همه ی آن ها سرایت می کرد. صدای خنده بالا ‏گرفته بود که مسئول بند هما کلهر- از زندانیانی که تواب شده بود- از اتاقش ‏بیرون آمد تا ببیند چرا زندانیان می خندند و اگر توانست گزارشی بر ضد ‏زندانیان رد بکند.‏
شرایط زندانیان سیاسی سرِ موضعی در نوع خود بسیار بدیع بود. اغلب اوقات ‏فشار و محرومیت در اوج خود بود. بسیاری از زندانیان بودند که در تنبیه ‏های سخت مانند تابوت های حاج داوود در زندان قزل حصار تعادل روانی ‏خود را به کلی از دست دادند. تابوت ها با برنامه ای که حاج داوود چیده ‏بودند دقیقا برای شستشوی مغزی زندانیان به کار گرفته می شد. امکان ‏دسترسی هیچ محققی در خارج از زندان به چنین محیط هایی برای تحقیق ‏فراهم نیست چرا که شاید بتوان فضاها و انسان ها را به همان شکل و نظیر ‏همان مکان ها قرار داد و تحقیق کرد اما آن محیط رعب و وحشتی که ‏جانیان و شکنجه گران فراهم می کنند خارج از توان هر محقق انسان ‏دوستی است. ‏
ایجاد آثار هنری در زندان کاملاٌ از سر نیاز برای روح و روان انسان های در ‏بند است. آفریدن در هر شکل خود پیامی است از زنده بودن انسان ها. در ‏زندان انفرادی گوهردشت یکی از دوستانم با عوض کردن تاروپود یک تکه ‏پارچه ی سفید آن را تبدیل به پارچه ی رنگی با طرح یک گل سرخ کرده ‏بود. این کار هنری در مقایسه با امکانات و زندگی رنگارنگ بیرون اصلاٌ زیبا ‏نبود اما وقتی به رفت و آمدهای آن تکه پارچه در اندازه های میلیمتری آن ‏می نگریستم زندگی یک دختر جوانی را می دیدم که توانسته بود اعتقادات و ‏سلامتی روح و روان خود را در انفرادی های مخوف گوهردشت در عرض ماه ‏ها و سال ها به این وسیله زنده نگه دارد. با نگاه کردن به این گل سرخ رنگ ‏پریده حسی نداشتم جز تحسین، جز بزرگ شمردن روح بزرگ انسانی او.‏
                                                                              دوازده ژوییه دوهزار و هفت