بی قراری مکن ای دل که سحر می¬آید
شب فرو ریزد و بیداد به سر می¬آید
دی رود، گلشن ایام به بر می¬آید ‏
می¬رود قصه¬ی غم نوش خبر می¬آید
ما همه هلهله¬زن، خنده به لب
زان که حور از افقش همچو شرر می¬آید
‏                 ***‏
مادران از غم هجران به در آیند همه
پدران چنگ¬زنان نغمه¬ی شادی بسرایند همه
ای خوش آن لحظه که صف اندر صف
حمله¬ ور آیند همه‏
مشت افشان در زندان ستم را بگشایند همه
دل بی¬تاب، به شادی بنشین و به طرب
که نویدش سر هر کوی و گذر می¬آید

‏* * *‏
اگر چه شعر و رمان همیشه یار و مدد¬رسان لحظه¬های تنهایی و خلوت انسان ‏بوده¬اند، اما تأثیر  شعر در زندان، آن هم در لحظه¬های نفس¬گیر داغ و درفش، ‏چیز دیگری بوده است. کمتر زندانی¬ای را می¬توان یافت که برای استقامت و ‏ماندگاری خود در زندان، در سلول¬های انفرادی، در روزهای تبعید، در لحظه¬‏های شلاق و شکنجه، به زیر سایه¬بان امن شعر پناه نگرفته باشد. کمتر ‏زندانی¬ای را می¬توان یافت، که در لحظه¬های تنهایی و بی¬پناهی روزهای ‏زندان، با خواندن سرودی یا زمزمه¬ی شعری از شعرهای مقاومت، جان نگرفته ‏باشد. ‏
‏   شاید رمز تأثیر جادوئی شعر در جان و اندیشه¬ی زندانی را، باید ایجاز ‏شعر جستجو کرد؛ بیان فشرده¬ی مفاهیم انسانی در قامت اسطوره¬ای شعر؛ ‏مفاهیمی چون استقامت، حفظ اسرار، تسلیم نشدن و پاسداری از حریم ‏باورهای انسانی -  سیاسی خود، آنگاه که زندانی دردمندانه نیازمند کسی ‏است که تنهائی خود را با او قسمت کند، زخم تازیانه¬ی فرود آمده بر جان و ‏اندیشه¬ی خود را با او التیام بخشد و بر تردیدهای خود در کشاکش استقامت ‏و شکست فائق آید. از این روست که در جای جای زندان، هر کجا که زندانی¬ ‏سیاسی در آن جای گرفته باشد، رد پایی از شعر مقاومت را بر دیوارها به ‏تماشا می¬توان نشست. هیچ پدیده¬ای نمی¬تواند روشن¬تر از شعر وضعیت آن لحظه¬ی زندانی که شعر را بر دیوار سلول به یادگار گذاشته، بیان کند. خواه ‏شعر را خود سروده باشد، یا برای بیان مقصود، از دیگران وام گرفته باشد.‏
‏   کم¬تر سلولی را می¬توان یافت که زندانیان سیاسی، دوران بازجویی را در آن ‏گذرانده باشند، اما شعر اسطوره¬ای «وارتان سخن نگفت» بر دیوار آن نقش ‏نبسته باشد. بسیاری از زندانیان، لحظه¬های پایداری خود را با زمزمه¬ی ‏‏«...وارتان سخن نگفت/ وارتان بنفشه بود/ گل داد، مژده داد/ زمستان شکست ‏و رفت»، بر دیوار سلول¬های انفرادی به ثبت رسانده¬اند. بسیاری دیگر با زمزمه ‏یا نوشتن شعر «نیست تردید زمستان گذرد/ وز پی¬اش پیک بهار/ با هزاران ‏گل سرخ/ بی¬گمان می¬آید»، امید به آینده و تباهی دشمن را، به خود و ‏زندانیان دیگر نوید داده¬اند. بسیاری دیگر، با نوشتن و تکرار شعر «در این ‏سرای بی¬کسی/ کسی به در نمی¬زند/ به دشت پر ملال ما/ پرنده پر نمی¬زند»، ‏تنهایی و دلتنگی خود را با زندانیان دیگر تقسیم کرده¬اند. ‏
‏   اما فراتر از تأثیر شعر مقاومت، بر جان و اندیشه¬ی زندانی سیاسی، سرایش ‏شعر مقاومت توسط خود زندانیان، یکی از راه¬های مؤثر ماندگاری زندانیان ‏سیاسی در شرایط سخت بوده است. بسیاری از زندانیانی که در زندان به ‏میدان سرودن شعر پا گذاشته¬اند، در بیرون از زندان کم¬ترین تجربه¬ای ‏نداشته¬اند. این زندانیان، لحظه¬هایی از آن چه را که خود با پوست و گوشت ‏تجربه کرده¬اند، با استفاده از زبان شعر، روایت کرده¬اند. آن¬ها، نخست برای ‏التیام جسم و جان خود و تخلیه¬ی زخم¬های مانده در درونشان و سپس برای ‏ثبت لحظه‌های دردمندانه¬ی زندان در ذهن تاریخ و انتقال آن به دیگران، زیر ‏سایه¬سار درخت تنومند شعر به اندیشه نشسته¬اند.‏
‏   بنا بر این انگشت گذاشتن بر جنبه¬های فنی و تکنیکی شعر ما را از درک ‏ضرورت لحظه¬هایی که سراینده¬ی شعر تجربه کرده است، باز خواهد داشت. ‏همین جا لازم است اشاره کنم شاعران بزرگی که تجربه¬ی زندان را نیز ‏داشته¬اند، بخشی از زیباترین و ماندگارترین اشعار خود را با عنوان شعر ‏مقاومت در دوران زندان سروده¬اند. در این میان زندانیانی نیز بوده¬اند که در ‏نخستین تجربه¬ی شعری خود، سروده¬های ماندگاری به یادگار گذاشته¬اند. ‏زندانیانی بوده¬اند که تنها با سرودن یک شعر، شعر و نامشان، بر زبان نسلی از ‏مبارزین و انقلابیون بوده است. شعر بلند و ماندگار فدایی جان¬باخته احمد ‏خرم¬آبادی، با عنوان «و چه زندان بزرگی که بود کشور ایران»، روشن¬تر از ده¬‏ها مقاله و تفسیر، فضای پُر داغ و درفش حاکم بر زندان¬های رژیم سلطنتی را ‏به تصویر کشیده است. «سحر می¬شه، سحر می¬شه/ سیاهی¬ها به در می¬شه» ‏سروده¬ی رقیه دانشگری، با عبور از چهار دیواری زندان، در ماه¬های دی و ‏بهمن 1357، سوار بر مشت¬های گره¬شده¬ی توده¬های به¬هم فشرده، سراسر ‏ایران را در نوردید. فدایی جان¬باخته، سعید سلطانپور، شاعر، نویسنده و ‏کارگردان، و علی میرفطروس، با سرودن شعرهای مقاومت در زندان¬های شاه، ‏نه فقط استقامت را برای انقلابیون درون زندان، بلکه شور و عشق را در ‏کشتگاه نسلی از مبارزین، در گستره¬ای به وسعت ایران پراکندند. این¬ها، فقط ‏خوشه¬هایی از خرمن شعر زندان هستند؛ وگرنه بررسی شعر زندان نه هدف ‏این نوشتار است نه در صلاحیت من. ‏
‏   در این سطور، به عنوان کسی که بیرون از زندان، به شعر علاقمند بوده¬ام و ‏این تعلق خاطر به دنیای شعر، یکی از عوامل تأثیرگذار ده سال استقامت من ‏در زندان¬های جمهوری اسلامی بوده است، خواستم اشارتی به تأثیر شعر ‏مقاومت و زندان بر جان و اندیشه¬ی زندانیان سیاسی داشته باشم و سپس ‏نقبی بزنم به پاره¬ای از سروده¬های خودم در زندان. سروده¬هایی که روایت آن ‏روزها و سال¬هاست؛ لحظه¬هایی که زیر سم¬ضربه¬های اسب جهالت جمهوری ‏اسلامی ایستادیم، مقاومت کردیم و خواننده¬ی سروده¬های امید و پایداری ‏بودیم. ‏
‏***‏