شعرهای طنز و فکاهی‌های زندان
در کنار نمایش‌های گوناگون، اشعار و فکاهی‌های ساخته شده توسط ‏زندانیان، از یک سو جایگاه ویژه‌ای در بالابردن روحیه و دامن زدن به شور و ‏نشاط در میان زندانیان داشتند و از سوی دیگر به نوعی روایت طنز‌گونه ‏شرایط دهشتناک زندان را نیز برعهده داشتند. این اشعار گاه به گونه‌ای ‏نمایشی اجرا می‌شدند. زنده‌یاد احمد غفارمنش یکی از کسانی بود که نقش ‏اساسی و بدون گفتگویی در خلق چنین آثاری داشت. تعداد این گونه اشعار ‏سر به صدها شعر و فکاهی می‌زند. ‏
مثلاً آقای غفارمنش  شعری بر وزن آهنگ  "گارون گارون گارونه"  ‏ویگن سروده بود که به سادگی شرایط زندان را توضیح می‌داد. این دسته ‏اشعار در موقعیت‌های گوناگون توسط زندانیان مجاهد به صورت دست ‏جمعی اجرا می شد. شعر مزبور به این شکل شروع می شد:‏
گارون گارون گارونه، آزادی نامعلومه، ‏
ده سال و بگذرونی، ده سال دیگه می مونه ‏
در این بیت غفار منش به وضعیت بچه‌هایی که حکمشان تمام می‌شد و ‏رژیم از آزاد کردن آن‌ها سر باز می‌زد، اشاره می‌کند. بیت بعدی چنین بود: ‏
سیگار زر مثل هما نمیشه، عفو امسال مشمول شما نمیشه
مصرع اول اشاره‌ به سیگارهایی دارد که به زندانیان فروخته می شد و ‏مصرع دوم که با اشاره دست به توابان خوانده می‌شد، نشان‌ دهنده‌ی ‏مرزبندی بچه‌ها با توابان است که در این‌جا به شکل طنز خودش را نشان ‏داده و هدف آن‌ها از همکاری با رژیم را توصیح می‌دهد. بعد می‌گفت:‏
تو که از لاغری مثل ناودونی، شلوغ نکن می‌برند گاودونی
مصرع اول اشاره‌ای است به شهید مهرداد اشتری که در قتل‌عام ۶۷ ‏جاودانه شد و مصرع ‌دوم شرایط سال‌ ۶۱-۶۲ را می‌رساند که بچه‌ها را به ‏شکل تنبیهی به گاودونی می‌بردند. ‏
در بیت چهارم بچه‌ها می‌خواندند:‏
سیرون سیرون سیرونه، هواخوری بیرونه،
‏ چون بهت عفو ندادند، سبیل ‌هات آویزونه
باز هم خطابه‌ای است رو به تواب‌ها و بیان روزهای سخت زندان .‏
در ادامه چنین می‌آمد:‏
کریمی اینجا مسئول حمومه، تا خیس میشی میگه وقتت تمومه‏
مشکلات بچه‌ها برای رفتن به حمام هفتگی را بیان می‌کند .‏
یا آن‌جا که می‌گوید: ‏
آب قطع میشه توالت‌ها پر میشه، کثافت ها با دست توی نایلونه
اشاره‌ای است به مشکلات زندان قزل حصار در سال ۶۱ که با مشکل ‏قطع آب مواجه بود و بچه‌ها مجبور به انجام کارهایی که در شعر بیان شده ‏نیز بودند.‏
به مناسبت محرم، مجلس سوگواری در حضور خمینی در جماران برگزار ‏شد. کوثری یکی از  مداحان کشور که پیرمردی خوش صدا بود به نوحه ‏سرایی پرداخته و خمینی نیز در حالی که دستمالی جلو صورتش گرفته بود ‏می‌گریست. در قسمتی از نوحه‌، کوثری با سوز  دل و با لهجه‌ی ترکی ‏می‌خواند: وای از آن ساعتی که پیراهن چاک چاک...‏
موضوع «ساعت» منتهی با مفهومی متفاوت، دستمایه‌ی تولید یکی از ‏شعرهای طنز زندان شد که از سوی بچه‌ها به صورت دسته جمعی با لهجه‌ی ‏ترکی و همراه با سینه زنی به شکلی که کوثری می‌خواند، خوانده می‌شد. ‏قسمتی از آن به این شکل بود: ‏
وای از آن ساعتی که بر مچ‌اش بسته بود
ساعت سیکو نبود، وستندواچ هم نبود
عقربه ‌اش شکسته بود
بردم دکان بسته بود
صاحب دکان خسته بود ‏
ز جای خود جسته بود ‏
امام ما گفته بود:  یادگار مصطفی بود، یادگار مصطفی بود. ‏
اشاره به مصطفی، پسر بزرگ خمینی است. ‏

آخرین نمایش زندان
در تابستان ۶۷ ما تماشاگر آخرین نمایش زندگی بچه‌ها می‌شویم. ‏
‏«پرده ها دریده می‌شوند
از دهلیزهای این زهدان غرق خون
خنیاگران نیلگون
با آئینه و آفتاب
با آبیان و آب
در هاله‌ای از مه و پیچ ‌و تاب ماهیان عاشق ماهتاب
به سبزی اندیشه‌ی بی‌نقاب مرگ ‏
زاده می‌شوند»  ‏
و آنگاه کنجکاوانه و حیران بازیگران را در هیأت بندبازانی می‌بینیم که ‏پرواز آغاز می‌کنند :‏
‏«این آغاز آخرین پرده‌ی زندگی‌ست
آخرین بند زندگی را
بندباز، با صبح دست خویش باز می‌کند
عاشقانه، در سکوت ‏
پرواز می‌کند»‏
شهریور ۱۳۸۶- سپتامبر ۲۰۰۷‏

در زندان اصفهان نمایشنامه «غیرممکن، غیرممکن است» ــ نیز با اقتباس از «رؤیای ‏ناممکن» سروده «جو داریون» و نمایش «مردی از لامانچا» – نوشته «دیل ‏واسرمن»، که زندانی شدن «سروانتس»، و داستان «دن کیشوت» را به تصویر ‏می‌کشد ــ تنظیم شد اما نویسنده آن که یکی از دوستان نزدیک من است به زندانی ‏دورافتاده موسوم به «هتل اموات»، افتاد و در مورد «سروانتس» هم بازجویی پس ‏داد! این روایت را به نقل از او می‌آورم. ‏
مضمون نمایشنامه دفاع از آرمانخواهی در برابر تسلیم و زبونی است. مفتشان کلیسا، ‏سروانتس (خالق دُن کیشوت)، و خیلی‌های دیگر را زندانی کرده‌اند. زندانیان تصمیم ‏می‌گیرند با اجرای یک نمایش، تفتیش عقاید را به سخره بگبرند و داستان ‏‏«غیرممکن، غیرممکن است»، محاکمه سروانتس را به تصویر می‌کشد. خود زندانیان ‏نقش مرتجعین مذهبی را بازی می‌کنند و در ابتدا بگیر و ببند راه انداخته، به ‏سروانتس حمله می‌کنند و دادگاه تفتیش عقاید داخل زندان را برای او تشکیل ‏می‌دهند. این وسط تمام فکر و ذکر سروانتس، دست نوشته ناتمامش یعنی «دون ‏کیشوت» است که می‌ترسد آن‌را بسوزانند و به باد فنا رود. ‏
سروانتس با تکیه بر اصول  آرمانی خود بر واقعیت پلید تفتیش عقاید در جامعه‌ی بی ‏اخلاق خط بطلان کشیده و خواهان دنیای دیگری سرشار از انسانیت است و از ‏همین رو به بازجویان خود می‌گوید: هر کاری می‌خواهید بکنید ؛ حتا بیایید خودم را ‏بکشید. اما فرزند مرا نکشید. بازجویان در پاسخ می‌گویند: ما فرزند تو را نگرفته‌ایم! ‏سروانتس پاسخ می‌دهد: فرزند من دست نوشته‌های ناتمام من است که در باره «دن ‏کیشوت»، نوشته‌ام. درعوض اگر محکوم شدم ، همه مال و اندوخته خودم را به شما ‏می‌دهم. اصلاً مرا از این دنیا خلاص کنید اما دست نوشته‌هایم را نسوزانید. ‏
در حین اجرای نمایش، صدای باز و بسته شدن درهای زندان و پچ پچ بازجویان ‏زندان به گوش می‌رسد و مفتشان کلیسا، (لاجوردی‌ها، حاج داودها و حاج ‏اخروی‌های زندان)، سر می‌رسند. انگار نمایش زندانیان، صورت واقعیت می‌گیرد! ‏سروانتس را کشان کشان به محاکمه اصلی می‌برند. بازجوها بر سر سروانتس داد ‏می‌زنند که "گیریم که حق با تو است، اما قدرت در دست ما است ؛ آرمانخواهی تو ‏چیزی جز حماقت و دیوانگی نیست... " اما سروانتس کوتاه نمی‌آید و گفته‌های ‏خودش را تکرار می‌کند: شما صحبت از غیر ممکن می‌کنید. اما «غیرممکن، ‏غیرممکن است» وظیفه هر انسانی چنین است، که پیگیر رؤیای ناممکن باشد، ‏محنت جانکاه را بر جان هموار کند و به آوردگاهی رود که شجاعان را نیز یارای آن ‏نیست، وظیفه هر انسانی چنین است که در پیگرد ستاره‌ای دست نیافتنی باشد! توأم ‏با عشقی زلال و پاک، توأم با تلاش ؛ اگرچه با بازوانی فرسوده. می‌خواهم آن ستاره را ‏پیگیری کنم، صرفنظر از دوری مسافت و چیرگی نومیدی، می‌خواهم بنوردم از برای ‏راستی، بی‌درنگ و بی پرسش، می‌خواهم بر جهنم بتازم،... و بدین گونه است که ‏جهان نیک‌بخت‌تر می‌شود... (چرا؟ چون) انسانی، ناسزا شنیده و مملو از زخم‌ها، با ‏ایثار آخرین ذره از شهامتش، همچنان می‌کوشد تا به ستاره  دست نیافتنی دست ‏بیابد! آری «غیر ممکن، غیر ممکن است».‏
‏*‏