یادداشت­ها:

 1- این متن، بندی از جلد دوم کتاب منتشر نشده­ی « روایتی از سی سال ادبیات فارسی در تبعید» است. با این توضیح که، در تنظیم آن به صورت یک مقاله­ی نسبتاً مستقل برای چاپ در نشریه­ی آرش، کوشیده­ام ضمن کاهش، افزایش، و ویرایش برخی از جمله­ها و عبارت­ها، پیوند متن با کل کتاب نیز محفوظ بماند؛ چرا که، پشتوانه­ی بسیاری از گزاره­ها و داوری­های من در این مقاله، در بخش­های پیشین یا پسین آن کتاب آمده است.

2- به عنوان مثال از نوشته­های سیاسی/ فلسفی­ی این پژوهشگر، به منابع زیر نگاه کنید:  حمید حمید، کوششی در چهارچوب­بندی­ی «نگرش سه جهان»

مارکس، گاهنامه­ی «نقد»، به ویرایش ش. والامنش،  آلمان و امریکا:  شماره­ی 22 ، مهر 1376/ اکتبر 1997؛ حمید حمید، اصول دیالکتیک و نقد روابط مالکیت: کوششی در تبیین جانمایه­ی «مانیفست»، گاهنامه­ی «نقد»، شماره­ی 24، مرداد 1377/ 1998. در زمینه­ی پژوهش­های جامعه­شناختی­ی او به منابع زیر نگاه کنید: حمید حمید، نهاد دینی و ژولیدگی­ی فرهنگی در ایران، گاهنامه­ی «نقد»، شماره­ی 13، و ملاصدرا و نقد شیخیه، گاهنامه­ی «نقد»، شماره­ی 17، دی 1374/1995.  

3- اسماعیل نوری علا، تئوری­ی شعر: از «موج نو» تا «شعر عشق»، لندن: انتشارات غزال، 1373.

4- عباس سماکار، درآمدی بر نقد ساختارهای زیبائی­شناسی، سوئد: نشر آموزش، 1374.

5- این اصطلاح را از اسماعیل نوری علا به وام گرفته­ام.

6- مجید روشنگر، چند اشاره،امریکا:  فصلنامه­ی «بررسی­ی کتاب»، دوره­ی جدید، سال پنجم، زیر نظر مجید روشنگر، بهار 1373، صص 1835 تا 1836، صص 1835 تا 1836. البته باید یادآوری کنم که مجید روشنگر- که با معرفی­ی آثار ادبی­ی ما حق بزرگی به گردن این ادبیات دارد- در مصاحبه­ای با شاهرخ تندرو صالح، برای نخستین بار و بیش از مصاحبه­شوندگان پیش از خود، با اشاره به بن­مایه­های مشترک در آثار ادبی، بر شناسه­ی «تبعید» پافشاری کرد. این مصاحبه در تاریخ 16 تیرماه 1385 در نشریه­ی الکترونیکی­ی «اعتماد ملی» منتشر شد.

7- میرزاآقا عسگری (مانی)، شاعران مهاجر و مهاجران شاعر(گردآورده­ی شعر برون­مرزی)، سوئد: نشر بیان، 1371.

8- رضا براهنی،  اراده­ی معطوف به آرزو و اراده­ی معطوف به قدرت، و «متن 134» نویسنده، امریکا:  نشریه­ی «نقطه»، شماره­ی 8، مدیر مسئول بهزاد لادبن، زمستان 1376، صص 79 تا 88. یادآوری می­کنم که موضوع ادبیات برون­مرزی گرانیگاه سخن براهنی در این مقاله نبوده است. و اگر او در زمینه­ی شناسه­پردازی برای این ادبیات، جستار مستقلی داشته باشد، من متأسفانه آن را ندیده­ام. 

9- مقاله­های: احمد کریمی حکاک (آهوی کوهی در دشت؟)، روزبهان (شعر جرأت­های جوان)،  و سهراب رحیمی (پاسخ به پرسش شناخت) را در مجموعه­ی زیر بخوانید: دفتر شناخت، کتاب پنجم- ویژه­ی شعر مهاجرت، به کوشش منوچهر سلیمی و پیمان وهاب­زاده، کانادا: بهار 1377.

10- پیمان وهاب­زاده، تزهای منفی، دفتر شناخت، کتاب پنجم- ویژه­ی شعر مهاجرت، به کوشش منوچهر سلیمی و پیمان وهاب­زاده، کانادا: بهار 1377، صص 343 تا 350.

11- اسماعیل نوری­علا، شعر مهاجر فارسی، حال و آینده­ی آن، دفتر شناخت، کتاب پنجم- ویژه­ی شعر مهاجرت، به کوشش منوچهر سلیمی و پیمان وهاب­زاده، کانادا:  بهار 1377، صص 333 تا 342.

12- محمود فلکی، خودیابی در ادبیات مهاجرت: مراحل چهارگانه، امریکا: نشریه­ی «بررسی­ی کتاب»، دوره­ی جدید، شماره­ی 17، زیر نظر مجید روشنگر، لس­انجلس: پائیز 1374، صص 2034 تا 2041.

13- انهدوانا: گزیده­ی 159 شعر از 17 شاعر ایرانی­ی خارج از کشور، به کوشش و ویرایش بهنام باوندپور، سوئد: نشر باران، 1377/ 1999.

14-  داریوش کارگر، کتاب­شناسی­ی داستان کوتاه در خارج از کشور (ایران و جهان) در سال 1373، سوئد: انتشارات افسانه، چاپ دوم 1375/ 1996؛ کتاب­شناسی­ی داستان کوتاه در خارج از کشور در سال 1374، سوئد: انتشارات افسانه، چاپ اول  1375/ 1996.

15- فرامرز سلیمانی، فرا- مرزی و فرامرزی، دفتر شناخت، کتاب پنجم- ویژه­ی شعر مهاجرت، به کوشش منوچهر سلیمی و پیمان وهاب­زاده، کانادا: بهار 1377، صص 279 تا 290.

16- شاهرخ تندرو صالح، مروری بر چیستی­ی ادبیات مهاجرت ایران در گفت و گو با دکتر علیرضا زرین، تهران: روزنامه­ی شرق، شماره­ی 887، 2 تیر 1386.

17- 23 داستان کوتاه ایرانی درتبعید، به کوشش ناصر مهاجر، برکلی: نشر نقطه، 1996 / زمستان 1374.

18- مسعود نقره کار، بخشی از تاریخ جنبش روشنفکری­ی ایران: بررسی­ی تاریخی- تحلیلی­ی کانون نویسندگان ایران در تبعید، ویراستاران: عباس معروفی و اسد سیف، جلد چهارم، سوئد: نشر باران، 2002/ 1381.

19- به عنوان مثال از این گونه نوشته­های نسیم خاکسار به مقاله­های کتاب زیر مراجعه کنید:

نسیم خاکسار، ما و جهان تبعید: مجموعه­ی مقاله، مصاحبه، نفد، و گفت­وگو، سوئد: نشر باران، 1378/ 1999.

20- مهدی فلاحتی، شعر فارسی در تبعید،  دفتر شناخت، کتاب پنجم- ویژه­ی شعر مهاجرت، به کوشش منوچهر سلیمی و پیمان وهاب­زاده، کانادا: بهار 1377، صص291 تا 311. البته باید یادآوری کنم که موضوع سخن فلاحتی در مقاله­ی مورد استناد من­، مرحله­بندی­ی زمانی­ی «شعر» بوده است، و نه اختصاصاً شناسه­پردازی­ی آن.

21- نگاه کنید به: مهدی فلاحتی، جذابیت ساختار بر متن روایت­های پدرسالار: یادداشتی بر رمان ناتنی، نامه­ی کانون نویسندگان ایران در تبعید،

دفتر نوزدهم، به ویراستاری­ی منصور خاکسار و مجید نفیسی، سوئد: نشر باران، پائیز 1384/ 2005، صص 206 تا 219.

22- پرویز صیاد، راه دشوار سینمای در تبعید، لس­انجلس: پارسیان، 1996.

23- نگاه کنید به «نامه»ای با امضاء حسن حسام، کمال رفعت صفایی، رضا مرزبان، و نعمت میرزادزاده در: مسعود نقره کار، بخشی از تاریخ جنبش روشنفکری­ی ایران، جلد چهارم، سوئد: نشر باران، 2002، صص 69 تا 76.

24- ملیحه تیره گل، مقدمه­ای بر ادبیات فارسی در تبعید، تکزاس: انتشارات یوتاچ، 1998/ 1378.

25- به عنوان مثال، نگاه کنید به اساسنامه­ی انجمن هنر در تبعید، در تارنمای انجمن مزبور، به نشانی­ی زیر:

http://artenexil.net/B1.htm

26- مهدی فلاحتی، جذابیت ساختار بر متن روایت­های پدرسالار: یادداشتی بر رمان ناتنی، در نامه­ی کانون نویسندگان ایران در تبعید، دفتر نوزدهم، به ویراستاری­ی منصور خاکسار و مجید نفیسی، سوئد: نشر باران، پائیز 1384/ 2005، صص 206 تا 219.

27- ناصر رحمانی نژاد، تئاتر تبعید و تئاتر ضد تبعید، در: نامه­ی کانون نویسندگان ایران در تبعید، دفتر 11، به ویرایش نسیم خاکسار و به مدیریت رضا اغنمی، زمستان 1377 (1999)، صص 133 تا 143.

28- افسانه خاکپور، تارنمای «ادبیات و فرهنگ»، آبان 1382/ 31 اکتبر 2003.

29- تصویر زخم: گفت­وگوی کتبی­ی شاهرخ تندرو صالح با بهروز شیدا، سوئد: فصلنامه­ی «باران»، زیر نظر مسعود مافان شماره­ی 14/ 15، پائیز 1386، ص 32.

30-  می­دانم که داوری­ها و حکم­هایی که در ابن بند از مقاله آورده­ام، مستلزم پشتوانه­های استدلالی هستند. اما از آن رو که هر یک از مفاهیم و اصطلاحات کاربردی، خود موضوع یک جستار طولانی است، به اطلاع خواننده­ام می­رسانم که  در جلد اول مجموعه­ی «روایتی از سی سال ادبیات فارسی در تبعید»، حدود 150 صفحه را به بازبینی­ی این مفاهیم و کارکرد آن­ها در جامعه­های درون و برون­مرزی اختصاص داده­ام، که متأسفانه امکان فشرده کردن آن­ها در این مقاله نیست. خطر جدا کردن و انتشار بخشی از یک کتاب منتشر نشده نیز دقیقاً در همین جاست که رخ می­کند. 

31- نگاه کنید به: میهن پرستی­ی کمونیستی و میهن پرستی­ی امپریالیستی، نشریه­ی «توفان»، ارگان مرکزی­ی حزب کار ایران، شماره­ی 88، تیرماه 1386، در تارنمای «ایرانی ما» (با اشاره­ به عدم وابستگی به هیچ گروه سیاسی)، به نشانی­ی زیر:

www.iranima.com/toufan88-mihan.html

32- به عنوان مثال نگاه کنید به: مقاله­ی «پاسخ به سئوالات»، در تارنمای «سازمان فدائیان خلق ایران –اقلیت»، به نشانی­ی زیر:  www.fadaian-minority.org/kar/kar484/question.html

33- به گفت و گوی  مجید روشنگر در تارنمای «روزنا» به نشانی­ی زیر مراجعه کنید:

www.roozna.com/negaresh_site/negaresh_Tools/printVersion/Id=14509&Title.html

34- Paul Tabori, The Anatomy of Exile: A Semantic and Historical Study, London: Harrap, 1972.

35- در ظرف هشت  سال گذشته، صدها کتاب و مقاله درباره­ی آوارگان جنگ­های بالکان در قلمرو روان­درمانی و پژوهش­های روان­شناسی نوشته شده است. برای مثال به مآخذ زیر نگاه کنید:

* Barbara McAfee, Instead of Medicine: A Report of the Bosnian Mental Health Pilot Project, London: Refugee Action, 1998.

* International Organization for Migration, Psychosocial and Trauma Response in War-torn Societies. The Case of Kosovo, Geneva: 2000.

* Patrick Bracken, Trauma, Culture, Meaning & Philosophy, London: Whurr Publishers, 2002.

* Derek Summerfield, War, Exile, Knowledge and the Limits of Psychiatric understanding: A Clinical Case Study of a Bosnian Refugee in London, in International Journal of Social Psychiatry, London: Sage Publication, vol. 49 (4), 2003.

36- Carine M. Mardorossian, From Literature of Exile to Migrant Literature in Modern Language Studies, Vol. 32, No.2, p.17.

37- نسیم خاکسار، ما و جهان تبعید: مجموعه­ی مقاله، مصاحبه، نفد، و گفت­وگو، سوئد: نشر باران، 1378/ 1999، صص 29 تا 33.

38- برای مطالعه­ی مراحل سه گانه­ای که شخص مهاجر یا تبعیدی در کشور میزبان طی می­کند، به کتاب زیر مراجعه کنید:

Nobuko Yoshizawa Meaders, The Transcultural Self, in Immigrant Experiences: Personal Narrative and

psychological analysis, edited by Paul Elovitz and Charlotte Kahn, NJ: Associated University Presses, 1997, pp. 47 to 59.

با این توضیح که: مراحل سه گانه­ای که این روان­شناس در کتابش پیشنهاد کرده عبارتند از:  1- مرحله­ی «نجات هویتSurvival of Identity »، 2- مرحله­ی «هویتِ دو فرهنگی Bicultural Identity»، 3- مرحله­ی «هویت فرافرهنگی Transcultural Identity». این پژوهشگر، مرحله­ی دوم را از نوسان­های فرد، بین هویت فرهنگ مادری و هویت تازه­ای که در حال شکل­گیری است، آکنده می­بیند، و منظور او از «هویت فرافرهنگی»، مطلقاً فراموش کردن هویت بومی نیست. بلکه توان دیدار با «خویشتنِ» بومی است از چشم­اندازی به گشودگی­ی جهان. یعنی در این مرحله، هویت فرد آمیزه­ای است از «خود» و «جهان».

39- این اصطلاح را نویسنده­ی مأخذ پیشین به کار برده است.

40- نسیم خاکسار، بازخوانی­ی متن فراخوان کانون نویسندگان ایران در تبعید، تارنمای «عصر نو»، به نشانی­ی زیر:

www.asre-nou.net/1383/farvardin/13/m-masim.html

41- چون در این مقاله، از متن نسیم خاکسار در برخورد با «فراخوان کانون نویسندگان در تبعید» یاد کرده­ام، بهتر است در این جا نیز مثال خود را از همین متن به دست دهم. نسیم خاکسار در مقاله­ای با عنوان «بازخوانی­ی متن فراخوان کانون نویسندگان ایران در تبعید»، «متن فراخوان» را به خاطر  صدور حکم/ دستورالعملی برای «هنرمندان»، به درستی، به استبداد ذهنی و نامداراگری متهم می­کند. اما خودش در جریان سخن، حکم­هایی صادر می­کند، که نه تنها با «مداراگری» در تضاد کامل قرار می­گیرد، بلکه متن فراخوان را «یک جنایت به ظاهر کوچک» می­نامد. و با این ارزشگذاری­ها، در نامداراگری، از نویسندگان فراخوان جلو می­افتد. برای «فراخوان کانون نویسندگان ایران / انجمن قلم ایران - در تبعید»، به تارنمای «عصر نو» به نشانی­زیر نگاه کنید: 

www.asre-nou.net/1383/farvardin/15/m_kanoon.html

برای مقاله­ی  نسیم خاکسار، به تارنمای «عصر نو» به نشانی­ی زیر  نگاه کنید:

www.asre-nou.net/1383/farvardin/13/m-masim.html  

42-  به عنوان مثال از کتاب­هایی که از هر دو دیدگاه زیست­شناختی و روان­شناختی، مکانیسم مغز و عملکردهای حافظه را مورد مطالعه قرار داده­اند، به کتاب زیر مراجعه کنید:

Douwe Draaisma, Metaphors of Memory: A History of Ideas about the Mind, (in Dutch) translated into English by Paul Vincent, United kingdom: Cambridge University Press, 2000, pp. 7-23.   

43- به عنوان مثال از متن­هایی درباره­ی «تئوری­های یادگیری» و «تئوری­های شاکله» به مآخذ زیر نگاه کنید. با این توضیح که: نویسندگان این کتاب­ها، درباره­ی تأثیر شرایط زندگی و آموزش، در بسته شدن شاکله­های ذهنی­ی فرد، و اتصال فاهمه­ی او با مفاهیم و ارزش­ها، مطالعه کرده­اند و معتقدند که شاکله­ها، از اجزاء مهم تفاوت­های فرهنگی در امر شناخت، به شمار می­آیند. شاید  فشرده­ترین تعریفی که می­توان از واژه­ی «شاکله» به دست داد، از «رومِلهارت» باشد: «شاکله­ها، واحدهای شناخت در ساختمان فاهمه­ی انسان هستند.» :

* Winfred F.Hill, Learning: A Survey of Psychological Interpretations, Third Edition, New York: Thomas Y.Crowell Company, 1977.

* Handbook of Social Cognition, volume 1, Edited by: Robert Wyer & Thomas Srull, London and New Jersey: Lawrence Erlbaum Publishers, 1984.

*Rumelhart, D.E, Schemata: The building blocks of cognition. In R.J. Spiro, B.Bruce, & W.F. Brewer (eds.), Theoretical Issues in Reading and Comprehension. Hillsdale, NJ: Erlbaum , 1980.

*