در سال 1371 (1992) ، یعنی حدود یک دهه بعد، نسیم خاکسار، برای اثبات ادامه­ی همان فضا  از این بازگفت استفاده می­کند و با اشاره به مفهوم «استحاله»­پذیری­ی سریع آواره در مقاله­ی ساعدی، می­گوید:

[...] همیشه این خطر وجود دارد که تبعیدی یک ­باره قالب عوض کند. اگر تا دیروز سنگ برگزاری­ی مراسم سیاسی را به سینه می­زد، یک ­باره آن را به سخره بگیرد و به همه­ی آن­ها پشت کند. اگر تا دیروز شب و روزش را با دوستان هموطن سر می­کرد، یک ­باره از آن­ها فاصله بگیرد. [...] گریز از سیاست و مبارزه­ی سیاسی (منظور، مبارزه­ی سیاسی به صورت تشکیلاتی­ی آن نیست. سیاست­گریزی با کار نکردن در یک حزب یا سازمان سیاسی فرق دارد)، نخواندن کتاب­ها و مجله­ها و جُنگ­های ادبی که در خارج منتشر می­شود، عدم تمایل به شرکت در شب­های فرهنگی، همه نشان می­دهد که تسلیم، سایه­ای از خود را بر زندگی­ی ما افکنده است. [...] پس چه باید کرد؟ تبعیدی باید نخست به این باور برسد که تبعید، زندگی­ی جدیدی است که کاملاً با آن چه در گذشته داشته است تفاوت دارد. او اکنون این جاست، با جهانی در روبه­رویش. او باید این جهان را بشناسد و هم به این جهان غذا بدهد. [...] ما نباید بترسیم. راه درست آموختن، نخست از آری گفتن به جهان تازه شروع می­شود. بدین سان است که محتوای کارهامان خرده خرده همپا با هویت ما خواهد شد. آن وقت، اگر به حفظ زبان مادری­مان اندیشیدیم، می­دانیم چرا، و می­دانیم چه باید بکنیم. اگر شب فرهنگی برقرار می­کنیم، می­دانیم چرا در برپایی­ی آن کوشیده­ایم. در این مسیر، فرهنگی خواهد جوشید که مُهر و نشان ما تبعیدیان را در خود دارد؛ مُهر و نشان کسانی که تا  پا از خانه به بیرون نگذاشته بودند، غیرممکن بود به آن برسند. [...](37) (تأکیدها از من است.)

نسیم خاکسار، از گروه زیستی­ی سی ساله­ی ما، با این که برای نشان دادن ویژگی­های هویت «تبعیدیان»، یک دهه بعد از مقاله­ی ساعدی، از مقاله­ی ساعدی نقل­قول می­کند، اما با توصیف چشم­انداز خودش، محتومیت رأی ساعدی را می­شکند؛ یعنی: 1) ضمن نشان دادن سیاست­گریزی­ی جامعه­ی­ نویسندگان وهنرمندان تبعیدی، این گریز را «همه جانبه» نمی­بیند. 2) به این باور رسیده است که زندگی­ی جدید او کاملاً «با آن چه که در گذشته داشته، تفاوت دارد.» 3) «جهان» را می­بیند و لزوم «شناختِ» آن را حس کرده است؛ یعنی می­کوشد که از «شناخت متعارف» برگذرد و به «شناخت آلترناتیو» دست یابد. 4) نه تنها در صدد تغذیه­ی «جهان» از مائده­ی فرهنگ و ادبیات و تفکر ایرانی است، بلکه به این دریافت رسیده است که نهادن این مُهر وُ نشان از مزایای تبعید است. می­بینیم در گذران یک دهه، جهان چمیده­ در متن ساعدی­ی ما، در متن نسیم خاکسار کمر راست کرده و بلند­قامت و استوار، در برابر جهان بیرونی ایستاده است. 

نسیم خاکسار، در زمان ایراد این سخنرانی در دهه­ی دوم «تبعید»، و در مرحله­ی دوم تطابق فرهنگی،(38) یعنی در مرحله­ی «هویت دو فرهنگی»، یعنی در مرحله­ی نوسان­های تلخ، زیست می­کند. در این متن، نه تنها صدای خود او از درون این مرحله­ به گوش می­رسد، بلکه در تصویری که از کل جامعه­ی تبعیدیان اطرافش به دست می­دهد، حضور این جامعه نیز در مرحله­ی «هویت دو فرهنگی» تأیید می­شود. ادامه­ی فعال محافل فرهنگی/ ادبی/ سیاسی، و نوشتن و انتشار کتاب و نشریه و فعالیت­های سیاسی در آینده­ی آن سخنرانی (یعنی ده سال پس از آن سخنرانی، یعنی در زمان حاضر، گیرم که با شکل/ محتوایی متفاوت)، نشان می­دهد که دلیل عدم «شرکت در محافل فرهنگی و خواندن کتاب و نشریه» در جامعه­ی «تبعیدیان» آن زمان، الزاماً نه «عدم تمایل»، بلکه به ضرورت «تأمل» نیز بوده است. یعنی، ایستادن و درنگی ژرف بر خود و جهان؛ تا یافتن راهی به جهان؛ تا که بتوانی هم خود باشی و هم جهان. چه فرایند ترسناکی! چه راه دشواری! پُر از «جوجه پرنده­های زنده به گور»(39)که تا نایستی و نگاه نکنی، آن­ها را در معبر خود نخواهی دید، و تا نبینی و دانه به دانه­ی آن­ها را به ملاحظه نگذاری، می­پنداری که از خطر ترمیم هویت شکسته­ی خود برگذشته­ای.

نسیم خاکسار، باز حدود یک دهه بعد از آن سخنرانی، یعنی در فروردین 1383 (سی­ام مارس 2004)، در پاسخ به «فراخوان کانون نویسندگان ایران در تبعید، و انجمن قلم ایران در تبعید» (در مورد جشنواره­ی «نزدیک دور دست») متنی منتشر کرد،(40) که نوسان ذهنیت او را در مرحله­ی «دو فرهنگی» نمایندگی می­کند. صد البته که نسیم خاکسار نماینده­ی کل پیکره­ی مورد مطالعه­ی من نیست. اما از آن جا که این نوشته­ی او اظهارنظرهای مخالف و موافق بسیاری از نویسندگان و کوشندگان ادبی و هنری و سیاسی را به دنبال آورد، و از آن جا که مجموعه­ی این نظرها، لایه­های تازه­ای از بینش  نویسندگان ما را گزارش می­دهد، از دیدگاه روان­شناختی و مرحله­بندی­ی دوران هویت­یابی،­ و در مقوله­ی شناسه­پردازی بسیار قابل تأمل است. من به سبب گستردگی­ی موضوع، این مبحث را در فصل «کانون نویسندگان ایران در تبعید» و در رابطه با «فراخوان کانون»  باز کرده­ام. منتها همین جا باید اشاره کنم که در رهگذر مطالعه­ی مجموعه­ای نسبتاً غنی از این ادبیات، به این نتیجه­های شخصی رسیده­ام که:

6

بخش گسترده­ای از متن­های غیرادبی­ی «ما»، به ویژه بازتاب­ها و نقد وُ نظرها، هنوز نوسان­های دوره­ی دوم، یعنی مرحله­ی «هویت دو فرهنگی»، را نمایندگی می­کنند. و به نظر می­آید که نویسندگان آن­ها، تا رسیدن به  «هویت فرافرهنگی» (اگر چنین هویتی برای فرد اصولاً امکان وقوع داشته باشد) هنوز راه درازی در پیش دارند. چرا که، در بیش­ترینه­ی این متن­ها، هم به حضور ارزش­های نوآموخته از فرهنگ میزبان برمی­خوریم، و هم به ارزش­هایی که آشکارا از عمیق­ترین ریشه­های فرهنگ توارثی­ آب می­خورند. مثلاً، متن­های فراوانی داریم که، ضمن دفاع جانانه از نسبی­نگری و مداراگری، با حکم­های قطعی و داوری­های حذفی، به نامداراگری­ی نویسنده­­ی دیگر یا جریان دیگری اعتراض شده است.(41) اما  در نگاهی موشکافانه به مجموعه­ی آفرینش­های ادبی (حتا آثار ادبی­ی همان افراد، که اکثراً مانند نسیم خاکسار آفرینشگر ادبی هم هستند) در دهه­ی گذشته، نشانه­های «هویت فرافرهنگی» را در درونه­ی آثار نیز می­بینیم. در میان آفرینش­های ادبی­ی این دوره، اکثریت با آثاری است که، گرچه هنوز بن­مایه­ها و درون­مایه­های مربوط به کنده شدن و از دست دادن و اعتراض نویسنده، در آن­ها قابل ردیابی است، اما، نشانه­ی زخم­های روانی­ و نمودهای اعتراض، چنان در جان اثر تحلیل رفته است که هم نشانه­های زخم و هم اعتراض، بخش پهناوری از ابعاد بومی/ زمانی را وانهاده، و جای خود را به ابعاد نوعی/ همه­زمانی سپرده است. به بیانی دیگر، دردِ ته­نشین­شده اما ملموس در اکثریت آثار ادبی­ی این دوره، قابل اطلاق است به نوع انسان؛ که گاه انسانی است تنها، آواره­، و گلاویز با شرارت­های طبیعی و مصنوعی­ی جهان معاصر؛ و گاه انسانی است فرازمانی/ فرافرهنگی، که بین امیال درونی­ی خود و ارزش­های سرکوبگر جهان بیرونی، و بین پیچیدگی­های خود و جهان، حیران وُ سرگردان به خود و جهان نگاه می­کند. در نتیجه، هم درد و هم مقاومت، نه در کلام، بلکه در هستی و حضور کل اثر معنا می­یابد. گیرم که صدای نویسنده­ی این آثار، از خانه­ای معلق بین دو جهان، و از برش مشخصی از تاریخ به گوش می­رسد. منتها، ویژگی­ی یادشده، نه در مجموعه­ی آثار یک نویسنده­ی به­خصوص عمومیت دارد، و نه خاص گروه اندک­شماری از شاعران و داستان­نویسان ما است. بلکه - غیر از همان شمایل­های کلامی، که اگر حرفی هم دارند، من متأسفانه آن را نمی­فهمم- در مجموعه­ی آثار هر یک از شاعران و نویسندگان ادبیات داستانی (با همه­ی تفاوت­ها­ در جهان­بینی­ و زبان و سبک  ادبی) از یک سو می­توان دست کم بر چند «اثر» انگشت گذاشت که به این نخبگی رسیده­اند، و از سوی دیگر، می­توان آثاری را دید که هنوز در نوسان­های هویت «دو فرهنگی» به سر می­برند. اما اکنون با اطمینان می­توان ادعا کرد که: صرف نظر از استثناهای احتمالی، و صرف نظر از «هویت­های قلابی/ مأموریتی»، کل پیکره­ی عظیم نویسندگان ما و کل پیکره­ی ادبیات ما مدت­هاست که مرحله­ی «نجات هویت» را پشت سر گذاشته؛ در زمینه­ی داوری­ها و کنش­های سیاسی/ اجتماعی/ فرهنگی، هنوز در نوسان­های «هویت دوفرهنگی» به سر می­برد؛ و در زمینه­ی تبیین هنری­ی خود، افتان و خیزان، بر آستانه­های «هویت فرافرهنگی» گام می­زند.